َبوبَکْرِ طوسیِ حِیْدَری، از صوفیان هند در سدۀ ٧ق/١٣م. از اوایل زندگانی او اطلاعی در دست نیست. قدیم‌ترین مأخذ ما دربارۀ احوال او سیرالاولیاء است که در ضمن شرح احوال شیخ جمال‌الدین هانسوی به او هم اشاره‌ای شده است (میرخرد، ١٩١-١٩٢). شیخ جمال‌الدین هانسوی ــ از بزرگانمشایخ چَشتیه ــ با شیخ ابوبکر طوسی دوستی داشت و به او لقب «باز سپید» داده بود (همو، ١٩١؛ جمالی، ٦٧). ابوبکر طوسی در دهلی، کنار رودخانۀ جمنا، خانقاهی تأسیس کرده بود که به گفتۀ جمالی، قبلاً در محل آن بتخانه‌ای بوده و او بتخانه را خراب کرده و به جای آن تکیه‌ای ساخته بود (همانجا). هرگاه که شیخ جمال‌الدین هانسوی از پنجاب برای زیارت شیخ قطب‌الدین بختیار به دهلی می‌آمد، در خانقاه ابوبکر طوسی فرود می‌آمد و در آنجا مجالس ذکر و سماع ترتیب می‌دادند. شیخ نظام‌الدین اولیاء نیز در این مجالس حاضر می‌شد (نک‌ : محدث دهلوی، ٧٣).
دربارۀ مشایخ و مریدان و سخنان ابوبکر طوسی چیزی نمی‌دانیم. در برخی از منابع به او نسبت حیدری داده‌اند، ولی علت این نسبت روشن نیست. در مجموعۀ ملفوظات شیخ نظام‌الدین اولیاء (سجزی، ١٩-٢٠) و در سفرنامۀ ابن بطوطه (١/٤٤١-٤٤٢) حیدریان همچون قلندرانی وصف شده‌اند که حلقه‌های آهنین بر گردن و دیگر اندامهای خود می‌انداختند و به کارهای خارق‌العاده می‌پرداختند، لیکن از ابوبکر طوسی در این مورد نامی برده نشده است. مؤلف سیرالاولیاء هم گرچه او را حیدری نامیده است، اما اضافه می‌کند که وی مانند یک فرد حیدری رفتار نمی‌کرد (میرخرد، ١٩١). شیخ حامد جمالی (نیمۀ اول سدۀ ١٠ق)، ابوبکر طوسی را در شمار قلندران آورده و شرحی از اعمال قلندران حیدری را ذکر کرده و به او نسبت داده است، اما در پایان آن گفته: فاما قلندری اهل معنی بود، پنج وقت نماز به جماعت می گزارد (ص ٦٧). در تذکره‌ها آمده است که وی با صوفی دیگری موسوم به شیخ نورالدین مشهور به «ملک یار پران» از سلسلۀ اسحاقیه، منسوب به ابواسحاق کازرونی، منازعه داشت، زیرا شیخ در نزدیکی محلی که ابوبکر آن را خاص خود می‌دانست، خانقاهی تأسیس کرده بود. ابوبکر از او خواست که در این باب از سلطان اجازۀ کتبی بیاورد. گفته‌اند که شیخ نورالدین با چنان سرعتی اجازه‌نامه را کسب کرد که ابوبکر در شگفت ماند و به او «پران» لقب داد (همو، ٦٧-٦٨؛ نیز نک‌ : محدث دهلوی، همانجا؛ رضوی، I/٣٠٨). به گفتۀ مورخ معروف ضیاءالدین برنی در تاریخ فیروزشاهی (نک‌ : همو، I/٣٠٩) و محدث دهلوی در اخبارالاخیار (همانجا)، ابوبکر طوسی به نوعی در قتل یکی از صوفیه، به نام «سیدی مولا» که به شرکت در توطئه‌ای برای قتل سلطان‌جلال‌الدین خلجی متهم بوده، دخالت داشته است.
سال وفات او نیز چون سال ولادتش بر ما معلوم نیست. آرامگاه وی در کنار شهر دهلی، مشرف بر رودخانۀ جمنا و ظاهراً در همانجاهایی است که سابقاً خانقاه او بوده است.
مآخذ: ابن بطوطه، محمدبن عبداللـه سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران، ١٣٦١ش؛ جمالی، حامد بن فضل اللـه، سیرالعارفین، دهلی، ١٣١١ق؛ سجزی، امیرحسن، فوائد الفؤاد، لکهنو. ١٣٠٢ق؛ محدث دهلوی، عبدالحق، اخبار الاخیار، دهلی، ١٢٨٠ق؛ میرخرد، محمدبن مبارک، سیرالاولیاء، لاهور، ١٣٥٧ش؛ نیز:
Rizvi, S. A., A history of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٦.
غلامعلی آریا