دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٦٥
| ابن نظر جلد: ٥ شماره مقاله:١٨٦٥ |
اِبْنِ نَظَر، ابوبکر احمدبن سلیمان بن عبداللـه بن احمد بن خضر ابن سلیمان سموئلی،
عالم اباضی عُمان در سدۀ ٥ق/١١م. او در خاندانی اهل دانش از دودمان بنینظرزاده شد،
نیای وی عبداللـه بن احمد، قاضی القضاﺓ دَما بود و تألیفاتی در فقه داشت. نیای
بزرگش خضربن سلیمان نیز از عالمان بنام اباضی عمان بود (حارثی، ٢٥٨، ٢٧٩؛ رواحی،
٤). وی در آغاز به فراگیری ادب اشتیاق داشت و به درس مبارک بن سلیمان مینشست. با
استعداد و حافظۀ نیرومند خود توانست به هنگامی که هنوز نوجوان بود، در فنون ادب
تبحر یابد و اشعاری عمدتاً در قالب غزل بسراید (همو، ٤-٥). آنگاه در پی یک تحول
روحی، به علوم دینی روی آورد و به فراگیری عقاید و فقه پرداخت و به زودی گوی سبقت
از همگنان ربود. او ذوق شاعری را به خدمت کلام و فقه گرفت، چندانکه قصیدههایش در
زمان حیات وی خواهان بسیار یافت (همو، ٥، ٧). جامعیت او در ادب و علوم دینی چندان
بود که ابن زکریا از عالمان اباضی، او را «اشعر العلماء و اعلم الشعراء» خواند (نک
: همو، ٣، ٧). منظومههای ابن نظر را باید از پرمایهترین منابع برای مطالعه دربارۀ
عقاید و فقه اباضی در سدۀ ٥ق بهویژه در عمان دانست. این واقعیت که سرودههای وی
ظرف کمتر از یک قرن نه تنها در میان اباضیان مشرق، بلکه حتی در مغرب نیز رواج یافت،
نشان از جایگاه والای این اشعار دینی دارد.
ابن نظر در دورهای میزیست که جامعۀ اباضی عمان وضع نابسامانی داشت. اگرچه گاه به
گاه کسانی از اباضیان پیرامون شخصی گرد آمده، او را به امامت بر میداشتند، ولی بخش
وسیعی از عمان زیر نفوذ حاکمان غیر اباضی، به خصوص سلاطین نبهانی بود (نک : ابن
اثیر، ٩/٢٢٣، ٤٥٥، ٤٦٧-٤٦٩، ٥٠٢، ٥٦٥؛ سلیل بن رزیق، ٣٥؛ و چا والیری، ٢٦٥-٢٦٩؛
حارثی، ٢٥٧-٢٥٨). انعکاس ستمی که اباضیان را به قیامهای مکرر در این دوره بر
میانگیخت، در جای جای سرودههای ابن نظر به چشم میخورد (مثلاً نک : ص ٦٠، ١٦٦).
ابن نظر سرانجام جان خود را بر سر مخالفت با بنی نبهان گذاشت. ماجرا این بودکه به
دنبال ازدواج خواهرزادۀ وی با مردی از بنینظر، خردله بن سماعه حاکم نبهانی کس
فرستاد تا به رسم معهود نیمی از مهر عروس را به باج ستاند، اما ابن نظر سر به
مخالفت برداشت، پس به امر خردله او را به قتل رسانیدند (رواحی، ٦-٧). البته به نظر
میرسد، این سرانجام مخالفتی باشد که ابن نظر از مدتها پیش با حاکم نبهانی داشته
بوده است. به هر روی ابن نظر در ٣٥ سالگی جان سپرد و خانۀ او به دستور حاکم غارت و
کتابهایش سوزانده شد (همو، ٧). آنچه از وی به یادگار ماند، بیشتر سرود های او بود
که در زمان حیاتش انتشار یافته بود و از کتابهایش تنها پارهای پس از آتشسوزی،
سالم بر جای ماند.
مشهورترین اثر ابن نظر، الدعائم، درواقع مجموعهای از ٢٨ منظومه است که ٤ منظومۀ آن
در اصول عقاید و باقی در موضوعات گوناگون فقهی است. بر پایۀ گزارش درجینی
منظومههای الدعائم در اندک زمانی به مغرب (شمال آفریقا) راه یافت، چنانکه ابوعمار
عبدالکافی (ﻫ م)، در سدۀ ٦ق نسخهای از آن را به هنگام تحصیل در تونس با خود همراه
داشته است (٢/٤٨٦). در عمان نیز چندی پس از قتل سراینده، محمدبن وصاف نزوی این
منظومهها را گرد آورد و همو بود که نام الدعائم را بر آن نهاد (رواحی، ٣، ٨، به
نقل از یحیی بن خلفان خروصی و جابربن عبداللـه ازکانی). نسخۀ ابن وصاف در اواخر سدۀ
٦ یا اوایل سدۀ ٧ق توسط ابوموسی عیسی بن زکریا به مغرب برده شد (نک : درجینی،
٢/٤٨٧؛ شماخی، ٢/١٩٠) و شواهد مختلف نشان از آن دارد که این کتاب تا حدودی در سدۀ
٧ق و بهطور گسترده در سدۀ ٨ق و پس از آن، در مغرب رونق داشته و گاه به عنوان متن
درسی تدریس میشده است (نک : درجینی، همانجا؛ شماخی، ٢/١٩٣-١٩٤، ١٩٦؛ نیز شروح در
سطور بعد). تا آنجا که به گفتۀ شماخی وجود الدعائم مانع از آن بود که دیگر
منظومههای فقهی، رونقی یابند (٢/٢٠١). همپای مغرب در عمان، وطن ابن نظر، نیز
الدعائم در طی قرون مورد توجه بوده و وجود شروحی از رقیشی و منصور بن محمد شاهدی بر
این مدعاست.
مهمترین شروحی که بر الدعائم نوشته شده، اینهاست: ١. شرح محمدبن وصاف نزوی با
عنوان الحلّ و الاصابه در دو جلد (حارثی، ٢٧٨) که ریو (ص ٢٠٩) احتمال داده، نسخۀ
شمارۀ ٣٢٨ در موزۀ بریتانیا، جزء دوم همین شرح باشد. نسخهای از شرح ابن وصاف در
حدود پایان سدۀ ٦ق به مغرب راه یافت و ابونصر ملوشائی در آن تصحیحاتی انجام داد
(شماخی، ٢/١٩٠؛ درجینی، همانجا). هرچند شیوۀ ابن وصاف در این شرح گاه مورد انتقاد
برخی قرار گرفته است (مثلاً نک : رواحی، ٨)، ولی شماری از شارحان بعدی آن را الگوی
کار خود قرار دادهاند (نک : سطور بعد)؛ ٢. شرح احمدبن عبداللـه رقیشی از کوی با
عنوان مصباح الظلام در دو جلد (حارثی، ٢٧٩) که به گفتۀ یحیی بن خلفان خروصی، کوشی
در تکمیل شرح ابن وصاف بوده است (رواحی، ٣). حارثی شرح رقیشی بر قصیدۀ لامیۀ
الدعائم را در دست داشته و بخشهایی از آن را نقل کرده است (ص ١٢١، ١٩١)؛ ٣. شرح
ابوالقاسم برادی بر پارهای از الدعائم با عنوان شقاءالحائم (شماخی، ٢/٢١٠؛ حارثی،
همانجا)؛ ٤. شرح منصوربن محمدبن ناصر بر قصیدۀ لامیۀ آن در باب حج که خروصی آن را
وصف کرده است (رواحی، ٣-٤)؛ ٥. شرح ابوزکریا یحیی بن ابی العز شماخی در دو جلد که
در آن از شیوۀ ابن وصاف پیروی کرده است (شماخی، ٢/١٩٣)؛ ٦. شرح احمدبن سعید شماخی
با عنوان اعراب مشکل الدعائم (همو، ٢/٢٠٢؛ برای اطلاع بیشتر دربارۀ شروح، نک :
شماخی، ٢/١٩٣-١٩٤؛ فان اس، ٦٢).
در موزۀ بریتانیا نسخهای با عنوان دیوان ابن نظر وجود دارد که همان متن الدعائم
است، ولی منظومههای آن به شیوۀ دواوین به ترتیب الفبایی تنظیم شده است و ٢٥ منظومه
را در بردارد (نک : ریو، شم ٣٢٧). متن الدعائم بارها از جمله در ١٤٠٠ق/١٩٨٠م به
کوشش محمود عسیران، به چاپ رسیده بود.
از دیگر آثار اوست: ١. سلک الجمان فی سیراهل عمان، که اصل آن در ٢ مجلد بوده و گویا
تنها ٩ جزوۀ نیم سوختۀ آن از حریق به درآمده بوده است؛ ٢. مرآﺓ البصر فی مجمع
المختلف من الاثر، در ٤ مجلد که دست کم قطعهای از آن پس از آتشسوزی دیده شده است؛
٣. الوصید فی ذم التقلید، در ٢ مجلد؛ ٤. قصیده ای در ولایت و برائت؛ ٥. قصیده ای در
ضاد و ظاء در حدود ٢٠٠ بیت که نشانی از آن در دست نیست (نک : حارثی، ٢٧٩؛ رواحی،
٥، ٧).
جمعی از محققان معاصر چون لویتسکی، حارثی و دیگران ابن نظر را از رجال سدۀ ٦ق/١٢م
شمردهاند (نک : EI٢؛ حارثی، ٢٧٨؛ فان اس، همانجا). ولی جابربن عبداللـه ازکانی
نویسندۀ عمانی که در مصباح الاحادیث خود اطلاعات باارزشی دربارۀ زندگی ابن نظر به
دست داده، تصریح نموده که وی در سدۀ ٥ق میزیسته است (نک : رواحی، ٧) و پارهای
شواهد پذیرش این نظر را مرجح میسازد: چنانکه اگر جد سوم ابن نظر، خضر بن سلیمان را
از رجال نیمۀ اول سدۀ ٤ق بدانیم (نک : حارثی، ٢٥٦)، براساس توالی نسلها میتوان
زندگی ابن نظر را در نیمۀ دوم سدۀ ٥ق تخمین زد. همچنین بر پایۀ سخن مؤلف بهجه
الابصار، اباضیان عمان بیدرنگ پس از کشته شدن خردله قاتل ابن نظر، محمدبن غسان
نامی را به امامت برداشتند (رواحی، ٨-٩) منابع دیگر نیز از بیعت اباضیان عمان با
شخصی به نام محمدبن ابی غسان در حدود ٥١٣ق/١١١٩م سخن گفته اند (نک : حارثی، ٢٥٨)،
در این صورت وفات ابن نظر را میبایست چندی پیش از ٥١٣ق دانست.
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن نظر، احمدبن سلیمان، الدعائم، به کوشش محمود عسیران،
مسقط، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ حارثی، سالم بن حمد، العقود الفضیه، مسقط، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ درجینی،
احمد بن سعید، طبقات المشائخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، قسطنطینه (الجزائر)،
١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ رواحی، سالم بن محمد، «ترجمه ابن نظر» در مقدمۀ الدعائم (نک : هم ،
ابن نظر)؛ شماخی، احمدبن سعید، السیر، به کوشش احمدبن سعود سیابی، مسقط،
١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ نیز:
EI٢; Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the
British Museum, London, ١٨٩٤; Salîl-ibn-Razîk, History of the Imâms and Seyyids
of'Omân, tr. G. P. Badger, London, ١٩٨٦; Van Ess, J., »Untersuchungen zu einigen
ibāditischen Handschriften«, ZDMG, ١٩٧٦, vol. CXXVI; Veccia Vaglieri, L.,
»L‘imāmato ibādita dell'‘Omān«, Annali, Nuova Serie, Naples, ١٩٤٩, vol. III.
احمد پاکتچی