اِبْنِ نَحّاس، محیی‌الدین احمد بن ابراهیم بن محمد دمشقی دمیاطی، (د ٨١٤ق/١٤١١م)، فقیه حنفی، که بعدها به مذهب شافعی گرایش یافت. به گفتۀ سخاوی (١/٢٠٣) وی ظرایف ریاضی را از طریق محاسبات هندسی به دست می‌آورد و آثاری در این زمینه نوشت که امروزه حتی نامی از آنها در دست نیست. در منابع چندان اطلاعی دربارۀ زندگی و تحصیلات او داده نشده، جز آنکه می‌دانیم وی در دمشق زندگی می‌کرد و با حملۀ سپاه تیمور لنگ به دمشق در ٨٠٣ق/١٤٠١م به مصر فرار کرد و نخست به شهر مَنزله رفت و مورد احترام اهالی آن قرار گرفت و سپس در دمیاط اقامت گزید (همانجا). از شاگردان وی تنها به محمد بن حسن بدرانی اشاره شده که کتاب مشارع الاشواق او را روایت کرده است (همو، ١/٢٠٤). از ابن نحاس در مناب به عنوان فقیهی مبارز و سلحشور نام برده شده که در جهاد بر ضد مهاجمان مسیحی جنووا شرکت فعال داشت. مسألۀ جهاد مورد توجه خاص او بود، تا جایی که اثر مشهور خود را با عنوان مشارع الاشواق الی مصارع العشاق در همین زمینه تألیف کرد. ابن نحاس در نبردی که میان اهالی دمیاط و مهاجمان در گرفت، فرماندهی نیروهای مردمی را به عهده داشت و در همان نبرد کشته شد (ابن حجر، ٧/٢٤-٢٥).
دو اثر زیر از آثار او به چاپ رسیده است: ١. تنبیه الغافلین عن اعمال الجاهلین و تحذیر السالکین من افعال الهالکین، که در ١٣٠٩ و ١٣١٣ق در قاهره منتشر شده است. چاپ جدیدی از آن نیز در بیروت به کوشش عمادالدین عباس سعید در ١٩٨٧م انتشار یافته است؛ ٢. مشارع الاشواق الی مصارع العشاق و مثیر الغرام الی دارالسلام، که دربارۀ جهاد و مجاهدان است و در ١٢٧٢، ١٢٩٠ و ١٣٢٥ق در قاهره و همچنین در ١٨٠٦م ترجمۀ آلمانی آن توسط فون‌هامر پورگشتال در لایپزیک به چاپ رسیده است. این اثر توسط باقی افندی با عنوان فضائل الجهاد به ترکی ترجمه شده و در ١٢٥١ق در بولاق چاپ شده است. نیز خلاصه‌ای از آن که توسط خود ابن نحاس تهیه شده، در ١٢٤٢ و ١٢٥١ق در بولاق مصر به چاپ رسیده است.
تنها اثر خطی که از ابن نحاس در دست است، با عنوان بیان المَغنَم فی الوِرد الاعظم است که نسخ متعددی از آن در کتابخانه‌های مصر (دارالکتب، ١/١١٥) و قاسم محمد رجب در بغداد (عواد، ٦) مضبوط است. سخاوی (١/٢٠٣)، حاجی خلیفه (١/٣٤٨) و زرکلی (١/٨٧) آثار دیگری را نیز بدو نسبت داده‌اند.

مآخذ: ابن حجر، احمد بن علی، انباء الغمر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ حاجی خلیفه، کشف؛ دارالکتب، فهرست؛ زرکلی، اعلام؛ سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٣ق؛ عواد، کورکیس، فهرست المخطوطات العربیه فی خزانه قاسم محمد الرجب ببغداد، بغداد، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م.
مهدی سلماسی