دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٨٠
| ابوبکر اسحاق ملتانی جلد: ٥ شماره مقاله:١٩٨٠ |
اَبوبَکْرْ اِسْحاقِ مُلْتانی، فرزند ابوالحسن تاجالدین علی بن ابیبکر ابی سعید
بکری ملتانی (زنده در ٧٣٤ق/١٣٣٤م)، صوفی و فقیه حنفی شبه قارۀ هند. از شرح حال او
چندان اطلاعی در دست نیست، اما از اثر وی، خلاصه جواهر القرآن بر میآید که او در
٧٣٤ق در قاهره به سر میبرده است (نک : پرچ، ٧٨).
آثار:
١. خلاصهالدین یا خلاصه الاحکام بشرائط الاسلام، به عربی، دربارۀ توحید، نماز،
زکات، روزه و حج. قسمتی از آن در چند برگ در برلین موجود است (نک : آلوارت، شم
١٧٩٩).
٢. خلاصه خلاصهالدین، به فارسی و عربی. مؤلف به خواهش عدهای، خلاصهالدین را
تلخیص و به هر دو زبان تدوین نموده است. بخشی از این اثر تا اواسط مبحث صلات در
برلین نگهداری میشود (همان، شم ١٧٩٨).
٣. الحج و مناسکه، به عربی. نسخۀ خطی آن در برلین موجود است (همان، شم ٤٠٤٦).
٤. نسبه خرقه التصوف، به عربی. مؤلف در این اثر، حروف چهارگانۀ کلمۀ «خرقه» را به
چهار صفت منسوب داشته است: «خ» به خَلّت، «ر» به ردفت، «ق» به قربت و «ت» به تجرید.
وی در این کتاب به بیان نظریات عرفانی خود نیز پرداخته است. نسخۀ خطی آن در برلین
موجود است (همان، شم ٣٣٤٨).
٥. ذکرالذکر الاکبر، به عربی، دربارۀ اقسام ذکر و فواید ذکر الهی، بهویژه تفسیر
ذکر لااله الا اللّه. نسخۀ خطی آن در برلینموجود است (همان، شم ٣٣٤٩).
٦. خلاصه جواهر القرآن فی بیان معانی لغات الفرقان، که در ٧١٨ق/١٣١٨م در ملتان
تألیف شده است. بروکلمان سال تألیف آن را ٧١٧ق نوشته (GAL, II/٢٨٦)، اما در صفحۀ
آخر نسخۀ برلین این اثر که عکس آن در چاپ اسلامآباد دیده میشود، عبارت «فرغت...
فی العشر و الثمان و السبعمائه» دیده میشود (نک : تصویر قبل از ص ١، ٩٣). این
کتاب فرهنگ کوتاه کلمات دشوار قرآن مجید به فارسی است که با سورۀ فاتحه شروع میشود
و سپس مؤلف به ترتیب معکوس سورهها، یعنی از «الناس» تا «البقره» به شرح لغات آنها
پرداخته و به مناسبت معانی لغات، برخی از احادیث نبوی را نقل کرده است. نسخهای از
آن در برلین بوده است (پرچ، ٧٧-٧٩) که سپس به دانشگاه توبینگن منتقل شده و براساس
همین نسخه در ١٤٠٥ق به تصحیح و حواشی ظهورالدین احمد در اسلامآباد انتشار یافته
است.
مآخذ: ابوبکر اسحاق ملتانی، خلاصه جواهر القرآن فی بیان معانی لغات الفرقان، به
کوشش ظهورالدین احمد، اسلامآباد، ١٤٠٥ق؛ نیز:
Ahlwardt; GAL; Pertsch, W., Verzeichniss der persischen Handschriften, berlin,
١٨٨٨.
عارف نوشاهی