دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٢١
| ابوالعباس مسروق جلد: ٥ شماره مقاله:٢٣٢١ |
اَبوالْعَبّاسِ مَسْروق، احمد بن محمد بن مسروق، عارف محدث و زاهد بزرگ خراسان
در سدة ٣ ق. وي اهل طوس بود كه در بغداد مي زيست (سلمي، ٢٣٣؛ خليفه، ١٥٦؛ قشيري،
٢٥). او را از اوليا و اوتاد شمرده اند (هجويري، ١٨٥؛ عطار، ٥٥٤: نيز نك : ذهبي،
ميزان، ١/١٥٠). جنيد نيز او را از اوليا مي دانست (ابونعيم، ١٠/٢١٤؛ خطيب، ٥/١٠٢)،
گرچه به نظر مي رسد كه او خود جنيد را قطب مي شمرد (هجويري، عطار، همانجاها).
ابوالعباس مسروق محدث نيز بود. وي از علي بن جعد و خلف بن هشام و احمد بن حنبل
روايت كرده است و ابوبكر شافعي، جعفر خلدي و ديگران هم از وي نقل حديث كرده اند
(خطيب، ٥/١٠٠؛ ذهبي، سير، ١٣/٤٩٤؛ ابن عماد، ٢/٢٢٧؛ ابن جوزي، المنتظم، ٦/٩٨ ـ ٩٩).
از استادان و مصاحبان وي محمد بن منصور طوسي، حارث محاسبي، سَريّ سقطي و محمد بن
حسين بُرجُلاني را ذكر كرده اند (سلمي، ابونعيم، همانجاها؛ انصاري، ٢٠٢) و از
شاگردان وي هم مي توان از ابوعلي رودباري نام برد (همو، ٣٧٤). وي با سهل بن عبدالله
(باخرزي، ٣٣٠) و سَمنون ملاقات داشته (مروزي، ٩٤) و چند روزي نيز در ري ميهمان
ابوموسي دولابي بوده است (خطيب، همانجا؛ ابن جوزي، همان، ٦/٩٩).
ابوالعباس مسروق در ٢٩٩ ق/٩١٢ م يا ٢٩٨ ق در بغداد وفات يافت (سلمي، قشيري،
همانجاها؛ انصاري، ٢٠٢). وي در هنگام مرگ حدود ٨٤ سال داشت ودر گورستان باب حرب دفن
شد (ابن جوزي، صفـة، ٤/١٢٩؛ خطيب، همانجا).
از وي كتابي با عنوان جزء القناعـة در حديث ياد كرده اند (ابن حجر، ١/٢٩٢؛ ذهبي،
ميزان، همانجا؛ بغدادي، ايضاح، ١/٣٦١، هديه، ١/٥٥). دو بيت شعر عربي هم در بعضي
مآخذ بدو نسبت داده اند (سلمي، ٢٣٧؛ انصاري، ٢٠٣؛ محمود بن عثمان، ٢٤١). از
ابوالعباس مسروق برخي اقوال در باب زهد و توكل و انس در طبقات و تذكره ها نقل شده
است.
مآخذ: ابن جوزي، عبدالرحمن بن علي، صفـة الصفوة، به كوشش محمود فاخوري و محمد رواس
قلعه جي، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦ م؛ همو، المنتظم، حيدرآباددكن، ١٣٥٧ ق؛ ابن حجر
عسقلاني، احمد بن علي، لسان الميزان، بيروت، ١٣٩٠ق/١٩٧١ م؛ ابن عماد، عبدالحي بن
احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ ق؛ ابونعيم اصفهاني، احمد بن عبدالله، حليـة
الاولياء، قاهره، ١٣٥٧ ق/ ١٩٣٨ م؛ انصاري هروي، خواجه عبدالله، طبقات الصوفيه، به
كوشش عبدالحي حبيبي، تهران، ١٣٦٢ ش؛ باخرزي، يحيي، اوراد الاحباب، به كوشش ايرج
افشار، تهران، ١٣٥٨ ش؛ بغدادي، ايضاح؛ همو، هديه؛ خطيب بغدادي، احمد بن علي، تاريخ
بغداد، قاهره، ١٣٥٠ ق؛ خليفة نيشابوري، احمد بن محمد، تلخيص تاريخ نيشابور حاكم
نيشابوري، به كوشش بهمن كريمي، تهران، ١٣٣٩ ش؛ ذهبي، محمد بن احمد، سيراعلام
النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و علي ابوزيد، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤ م؛ همو، ميزان
الاعتدال، به كوشش علي محمد بجاوي، بيروت، ١٣٨٤ ق/١٩٦٣ م؛ سلمي، محمد بن حسين،
طبقات الصوفيـة، به كوشش پدرسن، ليدن، ١٩٦٠ م؛ عطار نيشابوري، فريدالدين، تذكرة
الاولياء، به كوشش محمد استعلامي، تهران، ١٣٦٦ ش؛ قشيري، عبدالكريم بن هوازن،
الرسالـة القشيريـة، قاهره، ١٣٧٩ق/١٩٥٩ م؛ محمود بن عثمان، فردوس المرشديـة، به
كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٣٣ ش؛ مروزي، منصور بن اردشير. مناقب الصوفيـة، به كوشش
نجيب مايل هروي، تهران. ١٣٦٣ ش؛ هجويري، غزنوي، علي بن عثمان، كشف المحجوب، به كوشش
ژوكوفسكي، تهران، ١٣٥٨ ش.
غلامعلي آريا