دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٧٧

اِبْنِ وافِد، ابوالمُطرف عبدالرحمن بن محمد عبدالکبیر بن یحیی بن وافد لَخمی (٣٨٩-٤٦٧ق/٩٩٩-١٠٧٥م)، پزشک و داروشناس اندلسی. وی که از خاندانی اشرافی برخاسته بود، در طُلَیطُله و قُرطبه به فراگیری آثار طبیبان و حکیمان یونانی از جمله جالینوس و ارسطو پرداخت و در طب و داروشناسی چیره دست شد (صاعد اندلسی، ١٩٥-١٩٦؛ ابن ابار، ٣/٥٥١). او در زمان حکمرانی مأمون بن ذی النون (٤٢٩-٤٦٧ق) در طلیطله می‌زیست و در بارگاه او مقام و منزلتی یافته بود (ابن ابی اصیبعه، ٢/٤٩؛ گنثالث، ٤٦٧-٤٦٨). از استادان او در طب تنها ابوالقاسم خلف بن عباس زهراوی شناخته شده است (ابن ابار، همانجا).
وی در کشاورزی و گیاه‌شناسی نیز دست داشت، چنانکه باغ مشهور سلطان در طلیطله زیر نظر او احداث شد (همانجا). در غالب منابع دربارۀ شیوۀ طبابت او چنین آمده است که وی به روشهای تغذیه بیش از تجویز دارو گرایش داشته است. به گفتۀ صاعد اندلسی که معاصر وی بوده است، او در میان داروها نیز آنچه را ساده‌تر بود، بر داروهای مرکب ترجیح می‌داد و در ترکیب داروها نیز به حداقل بسنده می‌کرد (ص ١٩٦؛ نیز نک‌ : قفطی، ٢٢٦؛ ابن ابی اصیبعه، همانجا).
آثار ابن وافد که از دیرباز در اروپا شهرت داشت، اینهاست: ١. الادویه المفرده، مهم‌ترین و مشهورترین تألیف طبی اوست که به گفتۀ صاعد اندلسی همۀ آموزشهای طبی دسقوریدس و جالینوس را در بر می‌گرفته و مؤلف ٢٠ سال از عمر خود را بر سر تألیف و تدوین آن گذاشته است (ص ١٩٥-١٩٦). ترجمه و تلخیصی از این اثر به زبان لاتین توسط گراردوس کرمونایی انجام گرفته و بارها در سده‌های میانه در اروپا به چاپ رسیده است (الیس، ٧٧؛ سارتن، I/٧٢٨؛ میلی، ١٨٣). ترجمه‌هایی از این کتاب به زبانهای عبری و کاتالان در دست است (نصر، GAL, I/٦٣٨; I/٣٠٦). بخشی از متن عربی این کتاب نیز موجود است (همانجا)؛ ٢. تدقیق النظر فی علل حاسه البصر (ابن ابی اصیبعه، همانجا؛ ESC٢, II/١١١)؛ ٣. التذکره. نسخه‌ای از آن در لیدن موجود است (ورهووه، ١٣١)؛ ٤. مجربات فی الطب (ابن ابی اصیبعه، همانجا)؛ ٥. مجموع فی الفلاحه (ابن ابار، همانجا؛ دربارۀ این کتاب و ترجمۀ آن به زبان کاستیلی، نک‌ : میلاس و الیکروسا، ٢٨١-٣٣٢؛ گارثیا گومث، ١٢٧-١٤٦؛ نصر، I/٣٠٦-٣٠٧)؛ ٦. المغیث (ابن ابی اصیبعه، همانجا)؛ ٧. الوسادفی الطب (ابن ابار، ابن ابی اصیبعه، همانجاها). نسخه‌ای از این کتاب که غزیری عنوان آن را به اشتباه الرشاد ضبط کرده (ESC١, I/٢٧٢)، در کتابخانۀ اسکوریال موجود است (ESC٢, II/٤١)؛ ٨. کتابی دربارۀ خواص درمانی گرمابه به وی نسبت داده‌اند که ترجمۀ لاتین آن در ونیز (١٥٥٣م) به چاپ رسیده است (میلی، همانجا).
مآخذ: ابن ابار، محمدبن عبداللـه، التکلمه لکتاب الصله، به کوشش فرانسیسکو کودرا، مادرید، ١٨٨٢م؛ ابن ابی اصیبعه، احمدبن قاسم، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ صاعد اندلسی، طبقات الامم، به کوشش حیاه بوعلون، بیروت، ١٩٨٥م؛ قفطی، علی بن یوسف، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیک، ١٩٠٣م؛ گنثالث پالنثیا، آنخل، تاریخ الفکر الاندلسی، ترجمۀ حسین مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ نیز:
Ellis, A. G. Catalogue of Arabic Books in the British Museum, London, ١٩٦٧, vol. I; ESC١; ESC٢; GAL, García Gómez, Emilio, »Sobre agricultura arábigoandaluza«, Al-Andalus, Madrid/Granada, ١٩٤٥, vol. X; Meili, Aldo, La science arabe, Lieden, ١٩٦٦; Millás Vallicrosa, José M., »La traducción castellana del tratado de agricultura«, Al-Annotated Bibliography of Islamic Science, ed. William Chittick, Tehran, ١٩٧٥; Sarton, George, Introduction to the History of Sxience, Baltimore, ١٩٢٧; Voorhoeve.
زهرا یمینی قائشی