اَبوذَرِ هَرَوي، عبد بن احمد بن محمد بن عبدالله انصاري (٣٥٥ يا ٣٥٦ ـ ٥ ذيقعدة ٤٣٤ق/ ٩٦٦ ـ ١٦ ژوئن ١٠٤٣م)، محدث مالكي. برخي از منابع نام او عبدالله نوشته اند (براي نمونه، نكـ: قاضي عياض، ٤/٦٩٦). اصل وي از هرات بود و در شهر خويش به ابن سمّاك شهرت داشت (ذهبي، سير، ١٧/٥٥٥). سالهاي نخست زندگاني را در هرات گذرانيد و در آنجا از ابوالفضل ابن خميريه، بشر بن محمد مزني (همو، تذكرة ، ٣/١١٠٣) و ابو عبدالله محمد بن احمد غوزمي استماع حديث كرد (ياقوت، ٣/٨٢٤). همچنين در سرخس از ابومحمد ابن حمويه و زاهر بن احمد طوسي، در بلخ از ابواسحاق مستملي، در مرو از ابوالهيثم كشميهني، در بصره از ابوبكر هلال بن محمد و شيبان بن محمد ضبعي، در بغداد از ابوالحسن دارقطني و ابوعمر ابن حيويه، در دمشق از عبدالوهاب بن حسن كلابي، در مصر از ابومسلم كاتب و در فارس و جبال از برخي مشايخ استماع نمود. از ديگر مشايخ مهم او حاكم نيشابوري و ابن شاهين بوده اند (ذهبي، همان، ٣/١١٠٣ ـ ١١٠٤؛ نيز نكـ: فارسي، ٦٠٧؛ قاضي عياض، همانجا)، گفتني است كه وي در يكي از آثار خود نام بيش از ٣٠٠تن از مشايخ خويش را گرد آورده بوده است (همانجا). ابوذر در بغداد به روايت حديث پرداخت (خطيب، ١١/١٤١) و در ضمن از ابوبكر ابن طيب باقلاني و ابوبكر ابن فورك كلام آموخت (قاضي عياض، ٤/٦٩٦ ـ ٦٩٧٩ و در همين برهه بود كه به فقه مالكي و كلام اشعري گراييد (نكـ: ابن عساكر، ٢٥٥ ـ ٥٢٦). وي سرانجام به ملكه رفت و در سراة بني شبابه ـ در حومة شهر ـ ساكن شد، ولي هر سال در موسم حج به شهر مي آمد و حديث مي گفت و پس از حدود ٣٠ سال اقامت در مكه ظاهراً همانجا در گذشت (خطيب، همانجا؛ قاضي عياض،‌٤/٦٩٧؛ ابن عساكر، ٢٥٥؛ ياقوت، ٣/٢٤٧). به عنوان نمونه اي از سعة روايت ابوذر هروي مي توان اشاره كرد كه او صحيح بخاري را از ٣ طريق، يعني از طريق ابن حمويه، ابو اسحاق مستملي و كشميهني از فربري و او از بخاري روايت مي كرده است (نكـ: ابن عطيه، ٦٥، ١٢٢، ١٣٧؛ ابن خير، ٩٤؛ ذهبي، سير، ١٧/٥٥٥) و همين روايت صحيح بخاري يكي از عوامل مهم شهرت اوست (نكـ: فوك، ٧٢ - ٧٥). وي علاوه بر نقل حديث در نقد آن نيز تبحر داشت (قاضي عياض. همانجا). ابوذر هروي نه تنها خود مورد توثيق علماي رجال قرار گرفته (مثلاً نكـ: خطيب، همانجا)، بلكه نظرات رجالي او نيز مورد توجه بوده است (مثلاً نكـ: ابن حجر، ١/٢٥٦، جمـ).
بنا بر گفتة ذهبي (سير. ١٧/٥٥٧) ابوذر هروي در انتقال كلام اشعري به مغرب و اندلس نقشي مؤثر داشت. وي كه خود كلام را در بغداد آموخته بود، در مكه آن را منتشر ساخت و برخي از عالمان مغرب آن را از او فرا گرفتند و به مغرب بردند. ابوذر در تصوف نيز به تعبير عبدالغافر فارسي (همانجا) «مشاراليه» و اهل زهد و ورع بود و به نقل قاضي عياض (همانجا) كاسني كه با وي ملاقات داشته اند، وي را بر طريقة اسلاف صحابه و تابعين يافته اند. از كساني كه از ابوذر هروي روايت كرده اند، مي توان پسرش عيسي، ابومحمد عبدالغني حافظ، ابوعمران فاسي، ابن دلائي، ابو صالح موذن، ابوالوليد باجي و ابوبكر احمد بن علي طُرَيثيثي را نام برد (قاضي عياض، همانجا؛ ابن بشكوال، ١/٦٩؛ ذهبي، تذكرة، ٣/١١٠٤). همچنين خطيب بغدادي و ابو عمر ابن عبدالبر از او اجازة روايت دريافت داشته اند (خطيب، ذهبي، همانجاها).
آثار:
مهم ترين تأليف ابوذر، مستخرج او بر صحيحين بخاري و مسلم است (نكـ: فارسي، همانجا). در منابع متقدم برخي ديگر از تأليفات او را نيز ياد كرده اند كه از آن جمله مي توان اين كتابها را نام برد: دلائل النبوة، السن‌ـة و الصفات، فضائل مالك بن انس، فضل عاشوراء، فهرست، مسانيد الموطأ، المستخرج علي الالزامات دارقطني، المعجم،‌معيش‌ـة النبي و اصحابه و تخليهم عن الدنيا (قاضي عياض، ٤/٦٩٧ ـ ٦٩٨؛ ابن خير، ٧٠، ٨٩، جمـ؛ روداني، ٣٦٨). همچنين حاجي خليفه (١/٤٤١) از تفسيري از او ياد كرده است. نيز دو نسخة خطي از احاديث ابوذر هروي شناخته شده كه يكي نسخه اي است مورخ ٥٥٢ق كه در كتابخانة اوقاف بغداد نگهداري مي شود (طلس، ٢٥٣) و ديگري در دارالكتب قاهره مضبوط است (GAS,I/٢٣١).
مآخذ: ابن بشكوال، خلف بن عبدالملك، الصلل‌ـة، به كوشش عزت عطار حسيني، قاهره، ١٣٧٤ق؛ ابن حجر، احمد بن علي، لسان الميزان، حيدر آباد دكن. ١٣٢٩ق؛ ابن خير، محمد فهرس‌ـة، به كوشش فرانسيسكو كودرا، بغداد، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛ ابن عساكر، علي ابن حسن، تبيين كذب المفتري، بيروت،١٤٠٤ق؛ ابن عطيه، عبدالحق، فهرس، به كوشش محمد الوالاجفان و محمد زاهي، بيروت، ١٩٨٣م؛ حاجي خليفه، كشف؛ خطيب بغدادي، احمد بن علي، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ ذهبي. محمد بن احمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ همو، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و محمد نعيم عرقسوسي، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٤م؛ روداني، محمد بن سليمان، صل‌ـة الخلف، به كوشش محمد حجي، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/ ١٩٥٣م؛ فرسي، عبدالغافر بن اسماعيل، تاريخ نيسابور (انتخاب صريفيني)، به كوشش محمد كاظم محمودي، تهران، ١٤٠٣ق؛ قاضي عياض، عياض بن موسي، ترتيب المدارك، به كوشش احمد بكير محمود، بيروت، ١٣٨٧ق؛ ياقوت، بلدان، نيز:
Fuck, j., »Zm? Uberlieferungesgeschichte von Buharl?‘s Traditionssam-mlung«, ZDMG, ١٩٣٨, vol.XCUII; GAS.
محمد آصف فكرت