دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٠٩

اَبو الْعَبّاسِ اِسْفَرايِني، فضل بن احمد (مق‌ ٤٠٤ق/ ١٠١٣ م)، ديوان سالار و دبير دورة ساماني و نخستين وزير سلطان محمود غزنوي. مهم ترين و كهن ترين مأخذ ما دربارة زندگاني ابوالعباس، تاريخ يميني نوشتة عتبي، مورخ معاصر وي است.از اوايل زندگي وي اطلاعاي در دست نيست. نخست در ديوان فايق خاصه (د ٣٩٨ق/١٠٠٨ م)، سرداز و كارگزار مشهور سامانيان، پيشة دبير است (عتبي، ٣٣٧‌؛ منشي كرماني، ٣٩)؛ اما اشارة شبانكاره اي (ص ٥٢) كه اسفرايني را وزير سامانيان دانسته، درست نمي نمايد، اگرچه از يكي از حكايات عوفي (جوامع الحكايات، چاپي، ٢٣٢) چنين برمي آيد كه وي در دربار بخارا مقامي داشته است در ٣٨٤ق/٩٩٤ م، هنگامي كه فايق و ابوعلي سيمجور (ه‌ م) از سپاه متحد سبكتكين و نوح بن منصور شكست خوردند، سبكتكين از امير ساماني خواست تا اسفرايني را كه در آن زمان صاحب بريد مرو بود، براي منصب وزارت پسرش محمود، سپهسالار و امير نيشابور در اختيار او نهد. نوح پذيرفت و محمود او را به وزارت خود برگزيد (عتبي، همانجا)، اما برخي منابع برآنند كه اسفرايني در آغاز به خدمت سبكتكين (د ٣٨٧ق/ ٩٩٧ م) درآمد و پس از مرگ او وزارت محمود يافت (منشي كرماني، ٣٩ ـ ٤٠؛ عقيلي، ١٥٠؛ قس: فصيح، ٢/٣٨، كه سنوادت را بسيار مغشوش ضبط كرده است). اسفرايني ـ كه در حقيقت او را بايد انتقال دهندة ساختار ديوان سالاري ساماني به دورة غزنوي دانست ـ به ادارة امور سياسي محمود جوان كه قدرت خود را در نواحي شرقي ايران تثبيت مي كرد پرداخت (نك‌ : ثعالبي، ٤/٤٣٧). البته محمود نيز آنگاه كه توانست، پس از غلبه بر رقيبان، امپراتوري وسيعي بنيان نهد، براي ادارة آن به وزير و ديوان سالار با تجربه اي چون اسفرايني نياز فراوان داشت. برخي از مورخان از كفايت و كارداني اسفرايني در اين كار سخن گفته و نوشته اند: يك بار كه محمود به مولتان لشكر كشيد، وزير در غياب سلطان با جديت به ادارة امور پرداخت و سلطان را از هجوم ايلك خان پادشاه فراخاني كه به قلمرو محمود طمع بسته بود، آگاه كرد (عتبي، ٢٨٢؛ رشيد الدين، ١١٢؛ منشي كرماني، همانجا). با اينهمه در ٤٠١ق/ ١٠١١ م پس از از ١٧ سال وزارت. از اين مقام كناره گرفت.
دربارة علل كناره گيري و همچنين خوي و روش او در وزارت، منابع تاريخي به اختلاف سخن گفته اند. عتبي، ستايشگر احمد بن حسن ميمندي كه گاه از كفايت اسفرايني سخن رانده، وضع قلمرو محمود را در دوران وزارت او بسيار وخيم وصف كرده است. به گفتة او، وزير با دست اندازي به اموال مردم و تصرف خزاين دولتي، ثروت هنگفتي گرد آورد.در ايام وزارتش شهرها رو به ويراني نهاد و درآمدهاي دولتي كاهش يافت و فرياد دادخواهي از گوشه و كنار كشور برخاست. سلطان محمود كه وزير را مسئول اين نابساماني مي دانست، او را به پرداخت كسي درآمدها واداشت. اسفرايني كه خود را از اين اتهامات مبرا مي دانتست، در برابر خواستة سلطان مقاومت كرد. اقدامات كساني چون احمد بن حسن ميمندي نيز كه كوشيدند تا ميان او و سلطان وساطت كنند، سودي نبخشيد و سرانجام اسفرايني از وزارت كناره گرفت و به اختيار خود به قلعة غزنين رفت و خود را محبوس كرد. سلطان محمود نيز دستور داد تا اموالش را به جرم خرابي ولايت و عدم رعايت حال رعايا مصادره كردند. پس از آن او را براي دعوي به «افلاس» سوگند دادند؛ اما زماني كه از دارايي او نزد تجار آگاه شدند، به آزار وي پرداختند. در ٤٠٤ق/ ١٠١٣ م كه سلطان از غزنين به جنگ بيرون رفته بود، اسفرايني را آن قدر شكنجه كردند تا جان سپرد، اما سلطان محمود چون به غزنين بازگشت، از مرگ وزير بسيار متأثر شد ( ص ٣٣٨ ـ ٣٤٠؛ نيز نك‌ ؛ شبانكاره اي، همانجا؛ ميرخواند، ٤/١٢٤).
در كتابي منسوب به خواجه نظام الملك (وصايا، ٢٤ ـ ٢٧) ماجراي كناره گيري اسفرايني از وزارت و چگونگي قتل او اندكي متفاوت آمده است. در اين كتاب يكي از حاجبان دربار سلطان محمود به نام علي خويشاوند، عامل قتل وزير معرفي شده است. خويشاوند كه به اسفرايني سخت كينه مي ورزيد، با طرح توطئه اي سوگند وزير را نزد محمود نادرست جلوه داد. او خنجر گرانبهايي را كه از فتوحات هند به دست آورده و نيز اشياء قيمتي ديگري كه از دفاين سامانيان برداشته بود، براي اثبات گفته هاي خويش نزد برد و چنين وانمود كرد كه آن اشياء از آن وزير است. علي خويشاوند به اشارة سلطان، اسفرايني را چندان آزار داد تا جان سپرد (قس: عقيلي، ١٥١ ـ ١٥٢).
روايت ديگر را عوفي (جوامع الحكايات، خطي، گ ١٣٨ ب ـ ١٣٩الف) از ابوالفضل بيهقي نقل كرده است كه براساس آن، سبب اختلاف اسفرايني با سلطان محمود غزنوي امتناع وزير از تقديم غلامي كه مورد درخواست سلطان بوده، ذكر شده است (نيز نك‌ : منشي كرماني، ٤٠؛ حمدالله مستوفي، ٣٩٦ ـ ٣٩٧). همچنين ابوالفضل بيهقي (ص ٢٥٠) از گفت و گويي ميان محمود و اسفرايني ياد كرده كه سلطان او را ستوده و وزير و خليفة خود خوانده است. عوفي (همان، گ ١٣٨ ب) نيز كفايت وي را در امر وزارت ستوده است، اما شبانكاره اي و ميرخواند (همانجاها) به تبع عتبي وي را ظالم خوانده اند.
اين اختلاف نظرها دربارة اسفرايني ظاهراً برخاسته از گفته هاي متاقض عتبي است. وي كتابش را درعهد وزارت احمد بن حسن ميمندي، جانشين اسفرايني نوشته و آن را به وزير هديه كرده (منيني، ٢/٣٥٧) و در سراسر كتابش او را بسي ستوده است. از اين رو شايد وي به سبب علاقه اي كه به ولي نعمت خود و رقيب اسفرايني داشته، دچار تناقض گويي شده و وزير پيشين را به بي لياقتي متهم كرده باشد (نك‌ : عتبي، ٣٣٧، ٣٣٩، ٣٤٣؛ جم‌؛ فلسفي، شم‌ ١، ص ٩ ـ ١٠). در حالي كه بر مبناي گفته هاي خود عتبي، ابوالعباس اسفرايني به تنهايي مسئول سيه روزي و بينوايي مردم نبوده است. قحط و خسكسالي از يك سو و اخذ مالياتهاي بيش از اندازه از مردم، براي تأمين مخارج لشكركشيهاي سلطان از سوي ديگر، نيز موجب ايجاد نابساماني بوده است (نك‌ : عتبي، ٣١٤، ٣٣٨؛ بارتولد، ١/٦٠٧ ـ ٦٠٨). به نظر مي رسد سلطان محمود در چنين اوضاعي براي به دست آوردن ثروت وزير، او را تحت فشار قرار داده تا كسري درآمدها را از دارايي او جبران كند، و چون اسفرايني از اين كار سرباز زده، مورد خشم سلطان قرار گرفته و سرنگون شده است (نك‌ : باسورث، ١/٦٧ ـ ٦٩).
اختلاف سلطان با اسفرايني بر سر غلام مورد علاقة محمود ظاهراً مسألة مهمي نبوده كه سلطان را به عزل او وا دارد (نك‌ : اقبال، ١٥٩؛ قس: فلسفي، همان، ص ١٤). دليل اساسسي بركناري اسفرايني را بايد در دارايي فراوانش و طمع ورزي به اموال او، به هنگام كاهش درآمدهاي دولتي، جست و جو كرد. البته دخالت رقيبان و دشمناني چون احمد بن حسن ميمندي و علي خويشاوند نيز در عزل او از وزارت و قتلش مؤثر بوده اند (نك‌ : اقبال، همانجا). افزون بر عتبي منابع ديگر نيز از داراييي هنگفت اسفرايني سخن گفته اند (نك‌ : عوفي، هماجا) و اينكه او اين دارايي را از طرييق دست اندازي به اموال مردم به دست آورده باشد، بعيد نمي نمايد؛ اما به رغم گفته هاي متناقض عتبي و شهادت مآخذ ديگر، كفايت و كارداني وزير را نمي توان ناديده گرفت (نك‌ : اقبال، ١٥٨ ـ ١٥٩).
دربارة مهارت اسفرايني در فن دبيري نيز در گفته هاي عتبي تناقض هست. در يك جا او را در شمار دبيران و ديوانيان برجسته آورده (ص ٣٣٧) و در جاي ديگر به «كم بضاعتي» در پيشة دبيري نكوهش كرده است (ص ٣٤٥). با اينهمه، اسفرايني كه از مشاغل مختلف ديواني تا منصب وزارت خود را بالا كشيد، بعيد به نظر مي رسد كه از فن دبيري بي اطلاع بوده باشد. ظاهراً عتبي (همانجا) او را به سبب عدم آشنايي به ادب و لغت عربي نيز سرزنش كرده و مورخان پس از او هم با مبالغة بيشتري به اين ضعف وزير اشاره كرده اند (نك‌ : منشي كرماني، همانجا؛ عقيلي، ١٥٠). اما قرايني وجود دارد كه بر اساس آنها، همة گفته هاي عتبي پذيرفتني نمي نمايد. اول آنكه پيشة دبيري در آن زمان مستلزم آشنايي دبير به زبان عربي بوده است (نك‌ : فلسفي، شم‌ ٢، ص ١١٧). ديگر آنكه اسفرايني با مشهورترين اديب عصر خود، بديع الزمان همداني، روابط دوستانه و مكاتبه داشته است. دو نامة بليغ به زبان عربي در رسائل بديع الزمان (ص ٣ـ٤، ١١٧ ـ ١١٨؛ نيز نك‌ : عتبي، ٢٨٩ ـ ٢٩٠) آمده كه خطاب به وزير نوشته است. با توجه بدانچه گذشت، اگر نگوييم اسفرايني در زبان عرب چيره دست بوده، دست كم مي توان گفت كه وي با اين زبان بيگانه نيز نبوده است (قس: اقبال، ١٥٨).
اسفرايني در زمان صدارتش دستور داد تا نگارش مكاتبات ديواني را از عربي به فارسي برگردانند (عتبي، ٣٤٥). ظاهراً عتتبي اين كار وزير را دليل بر ناتواني او در زبان عربي دانسته است و احمد بن حسن ميمندي، جانشين اسفرايني را كه مكاتبات را به وضع سابق بازگردانيد، ستوده است. برخي اين كار اسفرايني را نشان علاقة وي به زبان و ادبيات فارسي دانسته اند (نك‌ : فلسفي، شم‌ ٢، ص ١١٦؛ قس: اقبال، همانجا)؛ جنانكه به يك روايت وي از جمله درباريان معدودي بوده كه فردوسي او را ستوده است. از ابياتي كه فردوسي (چ ژول مول، ٤/٤ ـ ٥) در مدح فضل بن احمد سروده (قس: چ علييف، ٥/٢٣٦، كه به جاي فضل بن احمد، نصر بن احمد آمده است)، چنين برمي آيد كه همو شاعر را تشويق كرد تا شاهنامه را به پايان رساند و آن را به سلطان محمود پيشكش كند، اما فردوسي زماني شاهنامه را به دربار محمود برد كه وزير حامي او از وزارت كناره گرفته بود. و درباريان مخالف اسفرايني نيز به سبب مدحي كه فردوسي از او در شاهنامه آورده بود، به شاعر توجهي نشان ندادند (نك‌ : صفا، ١/٤٧٠، ٤٧٦ ـ ٤٧٧، ٤٨٠ ـ ٤٨٢؛ قس: نظامي عروضي، ٧٨).
اسفرايني به دانشمندان و علماي دين توجه داشت. به گفتة ابوالحسن علي بن زيد بيهقي (ص ٢٩٧)، ابوالحسن علي بن حسين ابن علي بيهقي عالم نيشابوري از خواص او بوده است.
از اسفرايني ٣ فرزند بر جاي ماند كه دو تن از آنان به نامهاي ابوالقاسم محمد و علي، معروف به حجاج از شاعران عصر خود بودند و حتي حجاج ديوان شعري به عربي داشته است (عتبي، ٣٤٠ ـ ٣٤٢؛ عوفي،‌ لباب، ٢/٢٢؛ منشي كرماني، همانجا). دختر اسفرايني نيز از محدّثان بوده و از او حديث نقل كرده اند (همانجا؛ عقيلي، ١٥٠).
مآخذ: اقبال، عباس، «ابوالعباس فضل بن احمد اسفرايني»، يادگار، تهران، ١٣٢٧ش، س ٥، شم‌ ٤ و ٥؛ بديع الزمان همداني، ابوالفضل، رسائل، استانبول، ١٢٩٨ ق؛ بارتولد،‌ و. و.، تركستان نامه، ترجمة كريم كشاورز، تهران، ١٣٥٢ ش؛ باسورث، ادموند كليفورد، تاريخ غزنويان، ترجمة حسن انوشه، تهران، ١٣٦٢ ش؛ بيهقي، ابوالفضل، تاريخ، به كوشش علي اكبر فياض، مشهد، ١٣٥٦ ش؛ بيهقي، علي بن زيد، تاريخ بيهق، به كوشش كليم الله حسيني، حيدرآباد دكن، ١٩٦٨ م؛ ثعالبي، ‌عبدالملك بن محمد، يتيم‌ـة الدهر، به كوشش محمد محيي الدين عبدالحميد، بيروت، ١٣٧٧ ق؛ حمدالله مستوفي، تاريخ گزيده، به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران، ١٣٦٢ ش؛ رشيدالدين فضل الله، جامع التواريخ (تاريخ غزنويان، آل بويه و آل سامان)، به كوشش محمد دبير سياقي، تهران، ١٣٣٨ ش؛ شبانكاره اي، محمد بن علي، مجمع الانساب، به كوشش ميرهاشم محدث، تهران، ١٣٦٣ ش؛ صفا، ذبيح الله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٣٨ ش؛ عتبي، محمد بن عبدالجبار، تاريخ يميني، ترجمة ابوالشرف جرفادقاني، به كوشش جعفر شعار، تهران، ١٣٥٧ ش؛ عقيلي، سيف الدين، آثار الوزراء، به كوشش جلال الدين حسيني ارموي، تهران، ١٣٦٤ ش؛ عوفي، سديد الدين محمد، جوامع الحكايات، به كوشش جعفر شعار، تهران، ١٣٦٦ ش؛ همو، همان، نسخة خطي گنج بخش اسلام آباد، شم‌ ٤٠٩؛ همو، لباب الالباب، به كوشش محمد قزويني، تهران، ١٣٦١ ش؛ فردوسي، ابوالقاسم، شاهنامه، به كوشش ژول مول، تهران، ١٣٥٤ ش؛ همو، همان، به كوشش رستم علييف، مسكو، ١٩٦٧ م؛ فصيح خوافي، محمد مجمل فصيحي. به كوشش محمد فرخ، مشهد، ١٣٤٠ ش؛ فلسفي، نصرالله، «يك وزير ايران دوست»، مهر، تهران، ١٣١٥ ش، س ٤، شم‌ ١ و ٢؛ منشي كرماني، ناصرالدين، نسائم الاسحار، به كوشش جلال الدين حسيني، ارموي، تهران، ١٣٦٤ ش؛ منيني، احمد فتح الوهبي علي تاريخ ابي نصر عتبي، قاهره، ١٢٨٦ ق؛ ميرخواند، محمد بن برهان الدين، روض‌ـة الصفا، تهران، ١٣٣٩ ش؛ نظامي عروضي، احمد بن عمر، چهارمقاله، به كوشش محمد قزويني و محمد معين، تهران، ١٣٣٣ ش؛ وصاياي خواجه نظام الملك، بمبئي، ١٣٠٥ ق. ابوالفضل خطيبي