دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢٩١
| ابو طاهر ملتانی جلد: ٥ شماره مقاله:٢٢٩١ |
اَبوطاهِرِ مُلْتاني، فقيه حنفي هندي (سده هاي ٩ و ١٠ق/ ١٥ و ١٦ م). وي مؤلف
عمدة الاسلام به زبان فارسي است. در نسخه هاي كتاب نام پدر مؤلف كمال و گاه نام خود
او عبدالعزير آمد است (مثلاً نك : آستان، ٢/٨٨؛ حاجي خليفه، ٢/١١٦٥؛ دانش پژوه،
فهرستواره، ٦٦). زمان حيات وي به درستي معلوم نيست، اما نسخه اي از عمدة الاسلام
مورخ ٩٢٤ ق وجود داشته كه در تخمين تأليف به كار مي آيد (نك : تسبيحي، ٢/٣١٨ ـ
٣١٩). ايوانف تأليف كتاب را در اواخر سدة ٩ق/١٥ م تخمين زده است (ايوانف، شم ٩٩٧؛
قس: ظهورالدين، ٣/٣٧٤، كه بدون هيچ گونه دليل، مؤلف را از سدة ١٢ ق دانسته است).
اين كتاب در بارة توحيد، نماز، روزه، زكات و حج است كه مؤلف آنها را پنج بناي اسلام
شمرده است. وي از هفتاد و چند مأخذ از پيشينيان اين نامها براي شناخت كتب فقهي
بسيار سودمند است و احتمال دارد كه بسياري از اين كتب باقي نمانده باشد. بسياري از
اين كتب امروزه در دست نباشد.
اين اثر در قلمرو فقه حنفي بسيار رايج بوده و نسخه هاي فراواني از آن در كتابخانه
هاي جهان يافت مي شود؛ از آن جمله نسخه هاي كتابخانه هاي گنج بخش (منزوي، ٤/٢٢٥٤ ـ
٢٢٥٦)، بوهار (رضوي، شم ١٤٠(٤))، سپهسالار تهران (دانش پژوه، فهرست كتابخانه …،
٥/٣٣٢)، وزيري يزد (شيرواني، ٤/١١٤٩)، ملي پاريس (بلوشه، شم ٥٥)، برلين (پرچ،
IV/٢٤١) و موزة توپكايي استانبول (TS، شم ٩٢٤(١)؛ نيز نك : دانش پژوه،
فهرستواره، ٦٦ ـ ٦٧؛ همو، فهرست، كتابهاي …، ١/١٠٩ ـ ١١٠).
عبدالرحمن بن يوسف آق سرايي در ٩٥٠ق/ ١٥٤٣ م اين كتاب را با عنوان عماد الاسلام به
تركي برگرداند (نك : حاجي خليفه، همانجا) كه نسخة خطي اين ترجمه در كتابخانة
دانشگاه لوس آنجلس موجود است (مركزي، ١١ و ١٢/٥٢١). در ضمن چندين ترجمه از عمدة
الاسلام به زبان ازبكي نيز صورت گرفته كه عاري از تصرف در متن نيست و نسخه هاي خطي
آن در تاشكند موجود است (اورونبايف، شم ٥٥٣٩-٥٥٤٢). گفتني است كه كتاب ملتقط
الخطاب و تذكرة واقعات كه در برخي فهارس به ابوطاهر منسوب داشته اند (منزوي،
٤/٢٣٠٩؛ دانش پژوه، فهرستواره، ٦٦)، همان كتاب عمدة الاسلام است.
مآخذ: آستان قدس فهرست؛ تسبيحي، محمد حسين، فهرست نسخه هاي خطي كتابخانة گنج بخش،
اسلام آباد، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤ م؛ حاجي خليفه، كشف؛ دانش پژوه، محمد تقي فهرستواره فقه
هزار و پانصد سالة اسلامي، تهران، ١٣٦٧ ش؛ دانش پژوه، محمد تقي و بهاء الدين علمي
انوري، فهرست كتابهاي خطي كتابخانة مجلس سنا، تهران، ١٣٥٩ ق؛ دانش پژوه، محمد تقي و
علينقي منزوي، فهرست كتابخانة سپهسالار، تهران، ١٣٥٦ ش/١٩٧٧ م؛ شيرواني، محمد،
فهرست نسخه هاي خطي كتابخانة وزيري يزد، تهران، ١٣٥٠ ش؛ ظهور الدين احمد، پاكستان
ميس؟ فارسي ادب، لاهور، ١٩٧٧ م؛ مركزي، خطي؛ منزوي، احمد، فهرست نسخه هاي خطي
كتابخانة گنج بخش، اسلام آباد، ١٣٥٠ ش؛ نيز:
Blochet, E., Catalogue des manuscrits persans, Paris, ١٩٥٠; Ivanow, W., Concise
Descriptiue Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the
Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٢٨; Pertsch, W., Die
Handschriften-Verzeichnisse der koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin, ١٨٨٨;
Radavi?, M. Q. H. &M. eAbd-ul-Muqtadir, Catalogue of the persian Manuscriptd in
the Buhar Library, Calcutta, ١٩٢١; TS (Farsca); Urunbaev, A. & L. M. Epifanova,
Sobranie uostochnykh rukopisei akademii nauk Uzbekskoi SSR, Tashkent, ١٩٠١.
بخش فقه، علوم قرآني و حديث