دانشنامه بزرگ اسلامی
 
١٨٣٨ ص
١٨٣٩ ص
١٨٤٠ ص
١٨٤١ ص
١٨٤٢ ص
١٨٤٣ ص
١٨٤٤ ص
١٨٤٥ ص
١٨٤٦ ص
١٨٤٧ ص
١٨٤٨ ص
١٨٤٩ ص
١٨٥٠ ص
١٨٥١ ص
١٨٥٢ ص
١٨٥٣ ص
١٨٥٤ ص
١٨٥٥ ص
١٨٥٦ ص
١٨٥٧ ص
١٨٥٨ ص
١٨٥٩ ص
١٨٦٠ ص
١٨٦١ ص
١٨٦٢ ص
١٨٦٣ ص
١٨٦٤ ص
١٨٦٥ ص
١٨٦٦ ص
١٨٦٧ ص
١٨٦٨ ص
١٨٦٩ ص
١٨٧٠ ص
١٨٧١ ص
١٨٧٢ ص
١٨٧٣ ص
١٨٧٤ ص
١٨٧٥ ص
١٨٧٦ ص
١٨٧٧ ص
١٨٧٨ ص
١٨٧٩ ص
١٨٨٠ ص
١٨٨١ ص
١٨٨٢ ص
١٨٨٣ ص
١٨٨٤ ص
١٨٨٥ ص
١٨٨٦ ص
١٨٨٧ ص
١٨٨٨ ص
١٨٨٩ ص
١٨٩٠ ص
١٨٩١ ص
١٨٩٢ ص
١٨٩٣ ص
١٨٩٤ ص
١٨٩٥ ص
١٨٩٦ ص
١٨٩٧ ص
١٨٩٨ ص
١٨٩٩ ص
١٩٠٠ ص
١٩٠١ ص
١٩٠٢ ص
١٩٠٣ ص
١٩٠٤ ص
١٩٠٥ ص
١٩٠٦ ص
١٩٠٧ ص
١٩٠٨ ص
١٩٠٩ ص
١٩١٠ ص
١٩١١ ص
١٩١٢ ص
١٩١٣ ص
١٩١٤ ص
١٩١٥ ص
١٩١٦ ص
١٩١٧ ص
١٩١٨ ص
١٩١٩ ص
١٩٢٠ ص
١٩٢١ ص
١٩٢٢ ص
١٩٢٣ ص
١٩٢٤ ص
١٩٢٥ ص
١٩٢٦ ص
١٩٢٧ ص
١٩٢٨ ص
١٩٢٩ ص
١٩٣٠ ص
١٩٣١ ص
١٩٣٢ ص
١٩٣٣ ص
١٩٣٤ ص
١٩٣٥ ص
١٩٣٦ ص
١٩٣٧ ص
١٩٣٨ ص
١٩٣٩ ص
١٩٤٠ ص
١٩٤١ ص
١٩٤٢ ص
١٩٤٣ ص
١٩٤٤ ص
١٩٤٥ ص
١٩٤٦ ص
١٩٤٧ ص
١٩٤٨ ص
١٩٤٩ ص
١٩٥٠ ص
١٩٥١ ص
١٩٥٢ ص
١٩٥٣ ص
١٩٥٤ ص
١٩٥٥ ص
١٩٥٦ ص
١٩٥٧ ص
١٩٥٨ ص
١٩٥٩ ص
١٩٦٠ ص
١٩٦١ ص
١٩٦٢ ص
١٩٦٣ ص
١٩٦٤ ص
١٩٦٥ ص
١٩٦٦ ص
١٩٦٧ ص
١٩٦٨ ص
١٩٦٩ ص
١٩٧٠ ص
١٩٧١ ص
١٩٧٢ ص
١٩٧٣ ص
١٩٧٤ ص
١٩٧٥ ص
١٩٧٦ ص
١٩٧٧ ص
١٩٧٨ ص
١٩٧٩ ص
١٩٨٠ ص
١٩٨١ ص
١٩٨٢ ص
١٩٨٣ ص
١٩٨٤ ص
١٩٨٥ ص
١٩٨٦ ص
١٩٨٧ ص
١٩٨٨ ص
١٩٨٩ ص
١٩٩٠ ص
١٩٩١ ص
١٩٩٢ ص
١٩٩٣ ص
١٩٩٤ ص
١٩٩٥ ص
١٩٩٦ ص
١٩٩٧ ص
١٩٩٨ ص
١٩٩٩ ص
٢٠٠٠ ص
٢٠٠١ ص
٢٠٠٢ ص
٢٠٠٣ ص
٢٠٠٤ ص
٢٠٠٥ ص
٢٠٠٦ ص
٢٠٠٧ ص
٢٠٠٨ ص
٢٠٠٩ ص
٢٠١٠ ص
٢٠١١ ص
٢٠١٢ ص
٢٠١٣ ص
٢٠١٤ ص
٢٠١٥ ص
٢٠١٦ ص
٢٠١٧ ص
٢٠١٨ ص
٢٠١٩ ص
٢٠٢٠ ص
٢٠٢١ ص
٢٠٢٢ ص
٢٠٢٣ ص
٢٠٢٤ ص
٢٠٢٥ ص
٢٠٢٦ ص
٢٠٢٧ ص
٢٠٢٨ ص
٢٠٢٩ ص
٢٠٣٠ ص
٢٠٣١ ص
٢٠٣٢ ص
٢٠٣٣ ص
٢٠٣٤ ص
٢٠٣٥ ص
٢٠٣٦ ص
٢٠٣٧ ص
٢٠٣٨ ص
٢٠٣٩ ص
٢٠٤٠ ص
٢٠٤١ ص
٢٠٤٢ ص
٢٠٤٣ ص
٢٠٤٤ ص
٢٠٤٥ ص
٢٠٤٦ ص
٢٠٤٧ ص
٢٠٤٨ ص
٢٠٤٩ ص
٢٠٥٠ ص
٢٠٥١ ص
٢٠٥٢ ص
٢٠٥٣ ص
٢٠٥٤ ص
٢٠٥٥ ص
٢٠٥٦ ص
٢٠٥٧ ص
٢٠٥٨ ص
٢٠٥٩ ص
٢٠٦٠ ص
٢٠٦١ ص
٢٠٦٢ ص
٢٠٦٣ ص
٢٠٦٤ ص
٢٠٦٥ ص
٢٠٦٦ ص
٢٠٦٧ ص
٢٠٦٨ ص
٢٠٦٩ ص
٢٠٧٠ ص
٢٠٧١ ص
٢٠٧٢ ص
٢٠٧٣ ص
٢٠٧٤ ص
٢٠٧٥ ص
٢٠٧٦ ص
٢٠٧٧ ص
٢٠٧٨ ص
٢٠٧٩ ص
٢٠٨٠ ص
٢٠٨١ ص
٢٠٨٢ ص
٢٠٨٣ ص
٢٠٨٤ ص
٢٠٨٥ ص
٢٠٨٦ ص
٢٠٨٧ ص
٢٠٨٨ ص
٢٠٨٩ ص
٢٠٩٠ ص
٢٠٩١ ص
٢٠٩٢ ص
٢٠٩٣ ص
٢٠٩٤ ص
٢٠٩٥ ص
٢٠٩٦ ص
٢٠٩٧ ص
٢٠٩٨ ص
٢٠٩٩ ص
٢١٠٠ ص
٢١٠١ ص
٢١٠٢ ص
٢١٠٣ ص
٢١٠٤ ص
٢١٠٥ ص
٢١٠٦ ص
٢١٠٧ ص
٢١٠٨ ص
٢١٠٩ ص
٢١١٠ ص
٢١١١ ص
٢١١٢ ص
٢١١٣ ص
٢١١٤ ص
٢١١٥ ص
٢١١٦ ص
٢١١٧ ص
٢١١٨ ص
٢١١٩ ص
٢١٢٠ ص
٢١٢١ ص
٢١٢٢ ص
٢١٢٣ ص
٢١٢٤ ص
٢١٢٥ ص
٢١٢٦ ص
٢١٢٧ ص
٢١٢٨ ص
٢١٢٩ ص
٢١٣٠ ص
٢١٣١ ص
٢١٣٢ ص
٢١٣٣ ص
٢١٣٤ ص
٢١٣٥ ص
٢١٣٦ ص
٢١٣٧ ص
٢١٣٨ ص
٢١٣٩ ص
٢١٤٠ ص
٢١٤١ ص
٢١٤٢ ص
٢١٤٣ ص
٢١٤٤ ص
٢١٤٥ ص
٢١٤٦ ص
٢١٤٧ ص
٢١٤٨ ص
٢١٤٩ ص
٢١٥٠ ص
٢١٥١ ص
٢١٥٢ ص
٢١٥٣ ص
٢١٥٤ ص
٢١٥٥ ص
٢١٥٦ ص
٢١٥٧ ص
٢١٥٨ ص
٢١٥٩ ص
٢١٦٠ ص
٢١٦١ ص
٢١٦٢ ص
٢١٦٣ ص
٢١٦٤ ص
٢١٦٥ ص
٢١٦٦ ص
٢١٦٧ ص
٢١٦٨ ص
٢١٦٩ ص
٢١٧٠ ص
٢١٧١ ص
٢١٧٢ ص
٢١٧٣ ص
٢١٧٤ ص
٢١٧٥ ص
٢١٧٦ ص
٢١٧٧ ص
٢١٧٨ ص
٢١٧٩ ص
٢١٨٠ ص
٢١٨١ ص
٢١٨٢ ص
٢١٨٣ ص
٢١٨٤ ص
٢١٨٥ ص
٢١٨٦ ص
٢١٨٧ ص
٢١٨٨ ص
٢١٨٩ ص
٢١٩٠ ص
٢١٩١ ص
٢١٩٢ ص
٢١٩٣ ص
٢١٩٤ ص
٢١٩٥ ص
٢١٩٦ ص
٢١٩٧ ص
٢١٩٨ ص
٢١٩٩ ص
٢٢٠٠ ص
٢٢٠١ ص
٢٢٠٢ ص
٢٢٠٣ ص
٢٢٠٤ ص
٢٢٠٥ ص
٢٢٠٦ ص
٢٢٠٧ ص
٢٢٠٨ ص
٢٢٠٩ ص
٢٢١٠ ص
٢٢١١ ص
٢٢١٢ ص
٢٢١٣ ص
٢٢١٤ ص
٢٢١٥ ص
٢٢١٦ ص
٢٢١٧ ص
٢٢١٨ ص
٢٢١٩ ص
٢٢٢٠ ص
٢٢٢١ ص
٢٢٢٢ ص
٢٢٢٣ ص
٢٢٢٤ ص
٢٢٢٥ ص
٢٢٢٦ ص
٢٢٢٧ ص
٢٢٢٨ ص
٢٢٢٩ ص
٢٢٣٠ ص
٢٢٣١ ص
٢٢٣٢ ص
٢٢٣٣ ص
٢٢٣٤ ص
٢٢٣٥ ص
٢٢٣٦ ص
٢٢٣٧ ص
٢٢٣٨ ص
٢٢٣٩ ص
٢٢٤٠ ص
٢٢٤١ ص
٢٢٤٢ ص
٢٢٤٣ ص
٢٢٤٤ ص
٢٢٤٥ ص
٢٢٤٦ ص
٢٢٤٧ ص
٢٢٤٨ ص
٢٢٤٩ ص
٢٢٥٠ ص
٢٢٥١ ص
٢٢٥٢ ص
٢٢٥٣ ص
٢٢٥٤ ص
٢٢٥٥ ص
٢٢٥٦ ص
٢٢٥٧ ص
٢٢٥٨ ص
٢٢٥٩ ص
٢٢٦٠ ص
٢٢٦١ ص
٢٢٦٢ ص
٢٢٦٣ ص
٢٢٦٤ ص
٢٢٦٥ ص
٢٢٦٦ ص
٢٢٦٧ ص
٢٢٦٨ ص
٢٢٦٩ ص
٢٢٧٠ ص
٢٢٧١ ص
٢٢٧٢ ص
٢٢٧٣ ص
٢٢٧٤ ص
٢٢٧٥ ص
٢٢٧٦ ص
٢٢٧٧ ص
٢٢٧٨ ص
٢٢٧٩ ص
٢٢٨٠ ص
٢٢٨١ ص
٢٢٨٢ ص
٢٢٨٣ ص
٢٢٨٤ ص
٢٢٨٥ ص
٢٢٨٦ ص
٢٢٨٧ ص
٢٢٨٨ ص
٢٢٨٩ ص
٢٢٩٠ ص
٢٢٩١ ص
٢٢٩٢ ص
٢٢٩٣ ص
٢٢٩٤ ص
٢٢٩٥ ص
٢٢٩٦ ص
٢٢٩٧ ص
٢٢٩٨ ص
٢٢٩٩ ص
٢٣٠٠ ص
٢٣٠١ ص
٢٣٠٢ ص
٢٣٠٣ ص
٢٣٠٤ ص
٢٣٠٥ ص
٢٣٠٦ ص
٢٣٠٧ ص
٢٣٠٨ ص
٢٣٠٩ ص
٢٣١٠ ص
٢٣١١ ص
٢٣١٢ ص
٢٣١٣ ص
٢٣١٤ ص
٢٣١٥ ص
٢٣١٦ ص
٢٣١٧ ص
٢٣١٨ ص
٢٣١٩ ص
٢٣٢٠ ص
٢٣٢١ ص
٢٣٢٢ ص
٢٣٢٣ ص
٢٣٢٤ ص
٢٣٢٥ ص
٢٣٢٦ ص
٢٣٢٧ ص
٢٣٢٨ ص
٢٣٢٩ ص
٢٣٣٠ ص
٢٣٣١ ص
٢٣٣٢ ص
٢٣٣٣ ص
٢٣٣٤ ص
٢٣٣٥ ص
٢٣٣٦ ص
٢٣٣٧ ص
٢٣٣٨ ص
٢٣٣٩ ص
٢٣٤٠ ص
٢٣٤١ ص
٢٣٤٢ ص
٢٣٤٣ ص
٢٣٤٤ ص
٢٣٤٥ ص
٢٣٤٦ ص
٢٣٤٧ ص
٢٣٤٨ ص
٢٣٤٩ ص
٢٣٥٠ ص
٢٣٥١ ص
٢٣٥٢ ص
٢٣٥٣ ص
٢٣٥٤ ص
٢٣٥٥ ص
٢٣٥٦ ص
٢٣٥٧ ص

دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٣٦

ابوحيه نميری
جلد: ٥
     
شماره مقاله:٢١٣٦

ابوحيهء نميري
رشد،٢٥.مشيخة ابن ابي منصور،٢٦.المورد الغمرفي قراءة ابن عمرو،٢٧.منطق الخرس في لسان الفرس،٢٨.الناقع في قراءة نافع،٢٩.نفحة المسك في سيزة الترك،٣٠.نوافث السحر في دمائث الشعر،٣١.نور القبش في لسان الحبش ،٣٢.نهاية الاغراب في علمي التصريف و الاعراب،٣٣.النير الجلي في قراءة زيد بن علي،٣٤.الوهاج في اختصار المنهاج(صفدي،‌ اعيان العصر،١١/١٧٩-١٨٠).
مآخذ:ابن جزري،محمد بن محمد،غاية النهاية،به كوشش گ. بر گشتر سر، قاهره،١٣٥٢ق/١٩٣٣م ;ابن خلكان،وفيات; ابن شاكر كتبي،محمد،فوات الوفيات،به كوشش احسان عباس ،بيروت، ١٩٧٣م; ابن عماد،عبدالحي بن احمد،شذرات الذهب،قاهره،١٣٥١ق; ابن قاضي شهبه،ابوبكر بن احمد،طبقات الشافعية،به كوشش حافظ عبد العليم خان ،حيدر اباد دكن،١٣٩٩ ق/١٩٧٩ م; همو،طبقات النجاه والنحويين، به كوشش محسن فياض ، نجف،١٩٧٤ م ;ابن قتيبه ،عبد الله بن مسلم ،تفسير غريب القران،به كوشش احمد صقر،بيروت،١٣٨٩ق/ ١٩٧٨ م ; ابن وردي، عمر ،تتمة المختصر،به كوششاحمد رفعت بدراوي، بيروت، ١٣٨٩ ق/١٩٧٠ م;ابو حيان غرناطي ،محمد بن يوسف، البحر المحيط ،بيروت،١٤٠٣ ق/١٩٨٣ م ;همو،تحفة الاريب،به كوشش سمير طه مجذوب،بيروت،١٤٠٨/١٩٨٨ م ; همو ،تذكرة النجاه، به كوشش عفيف عبد الرحمن ،بيروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م ;همو،تقريب المقرب، به كوشش عفيف عبد الرحمن، بيروت ،١٤٠٢ ق/١٩٨٢ م ;همو، النكت الحسان في شرح غاية الاحسان، به كوشش عبد الحسين فتلي، بيروت ،١٤٠٥ ق/١٩٨٥ م; اسنوي ،عبد الرحيم، طبقات الشا فعية، به كوشش عبد الله جبوري، بغداد،١٣٩٠ ق/ ١٩٧٠ م ;اشتر ،صالح ، ((ابن هشام انحي من سيبويه )) مجلة المجمع العلمي العربي ،١٣٨٥ ق/١٩٦٥ م، شم ٤٠;حديثي،خديجة،ابوحيان النحوي، بغداد، ١٣٨٥ ق/١٩٦٦ م ; حسيني ،احمد،دليل، المخلوقات،قم،١٣٩٧ م; همو ،فهرست مخلوقات خزانه الروضة الحيدرية،نجف،١٣٩١ ق; حسيني دمشقي،محمد بن علي، ذيل تذكرة الحافظ للذهبي، به كوشش محمد زاهد كو ثري ،بيروت،١٣٤٧ ق ; خوانساري،محمد باقر، روضات النجات،تهران،١٣٨٢ ق/١٩٦٢ م;سالم مكرم ، عبد العادل، المدرسة النحوية في مصر والشام في القرنين السلبع والثامن من الهجرة ،بيروت ،١٤٠٠ ق/١٩٨٠ م ; سبكي ،عبد الوهاب بن تقي الدين، طبقات الشاقعية الكبري ،قاهره،١٣٢٤ ق; سيد ،خطي ; همو، فهرس المخلوقات المصورة ،قاهره،١٩٦٢ م;سيوطي ،عبد الرحمن ،الاقتراح،به كوشش احمد صبحي فرات ،استانبول ،١٣٩٥ ق/١٩٧٥ م;همو ،بغية الوعاة ،به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،قاهره،١٣٨٤ ق/١٩٧٥ م; همو ،بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضلابراهيم ،قاهره، ١٣٢٩ ق/١٩١١ م ; ضيف، شوقي، المدارس النحوية، قاهره،١٩٨٦ م ; قتلي، عبد الحسين ، مقدمه النكت الحسان ( نك :هم ابوحيان غرناطي); فيروز ابادي ،محمد بن يعقوب ،البلغة في تاريخ ائمة اللغة ،به كوشش محمد المصري،دمشق،١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م ; گنثالت پالنثياء انخل،تاريخ الفكر الاندلسي ، ترجمه حسين مؤنس، قاهره،١٩٥٥ م ;مجذوب، سميرطه ،مقدمه تحفة الاريب (نك:هم ابوحيان غرناطي) ;مدرس ،محمد علي، ريحانة الادب،تبريز،١٣٤٦ ش ; مقري ،احمد بن محمد ،نفح الطيب،به كوشش يوسف محمد بقاعي ،بيروت،١٤٠٦ ق/١٩٨٦ م ; نامه دانشوران ،قم ،١٣٧٩ ق ;نيز:
ahlward;esc; catalogus codicum manuscriptorum orientalium …., london ,١٨٥٢ ;gal,s;nadwai,M.,catalogue of the arabic and persian Manuscripts, calcutta,١٩٣٠.
عنايت الله فاتحي نژاد
ابوحيه نميري،هيثم بن ربيع بن زراره(د ح ١٨٣ ق/٧٩٩ م)،شاعر عرب. اطللاعاتي كه درباره او به دست رسيده ،به چند روايت نكته‌آميز كه احتمالا برخب از آنها ساختگي است و نيز چند اشاره كوتاه منحصر است. شعر او نيز چيز عمدهاي به دست نمي دهد .اكثر اين روايات و اشعار را ابن قتيبه (الشعر، ٢/٦٥٨- ٦٥٩) وابوالفرج اصفهاني (١٦/٣٠٧-٣١٠)نقل كردهاند.
وي از اعراب باديه بود و احتمالا پس از مرگ همسرش كه دختر عموي او نيز بود ،از ميان قبيله خويش به بصره رفت . مرگ اين همسر كه ابوحيه بسيار به او عشق ميورزيد ،بر وي سخت گران آمد (تويلي،١٣٢)، چندانكه به اين معتز (طبقات،١٤٦) نزديك بود از اندوه مرگوي بميرد.از آن پس ،اين حادثه همواره الهام بخش زيباترين اشعار او شد.
احتمالا وي از آن جهت به بصره رفت كه مدح اميران گويد و به ثروت و مكتب رسد ،چه ،گفتهاند كه وي همه خليفگان روزگار خود از امئي و عباسي را ستايش كرده است و به همين سبب از او با تعبيير ((من مخضر مي الدولتين))ياد كردهاند (ابو الفرج ،١٦/٣٠٧;ابن شاكر ،٤/٢٤٢)و گويا اين موجب شده است كه برخي (نك:ذهبي،٣/١٧٢) به اشتباه تصور كنند كه وي در دو عصر جاهلي و اسلامي زيسته است و پيامبر ( ص) را نيز درك كرده است (نيز نك: اين حجر،٤/٤٤٩،كه به اين اشتباه پي برده است).ابوحيه به رغم همه تلاشهايي كه براي راه يافتن به بارگاه بزرگان كرد و به رغم قصيدهاي كه در تعريض به خاندان امام حسين (ع) و تاييد خلاف عباسي براي منصور سرود (ابوالفرج،١٦/٣٠٩ ; ابن شاكر، ٤/٢٤٣) ،در اين باب چندان توفيق نيافت . وي در ميان شاعران برجسته دوره اموي كه شعر آنان ،تحت تاثير عوامل گوناگون ، دست خوش تحولات و دگرگونيهاي بسيار شده بود (ضيف،جم ;گود فروا،٤٤-٤٦) شاعري متوسط به شمار مي‌آيد . با اين حال استشهاد ادبيان و منتقدان شعر به اشعار شگفت اور است. به گونهاي كه تقريبا كمتر ماخذي را ميتوان يافت كه در ان به شعر وي اشارهاي نشده باشد . اين ماخذ از الكتاب سيبويه و نيز الجمل خليل گرفته تا منابع و ماخذ سدههاي اخير در موضوعات گوناگون چون صرف و نحو (سيبويه ،١/١٧٨-١٧٩،٤١٢،٣/١٥٦كخليل بن احمد ،٧٨; مبرد،المقتضب،٤/١٧٤،٣٧٦-٣٧٧ ; بغدادي ، ٣/١٥٥،٤/٢٨٣)،معني مفردات لغت (ابن انباري، ١٠٢،١٠٤،٢٧٨ ; ابوزيد، ٢٣٨ ; ابن دريد ،١/١٢٢ ; همذاني ،١٣٢-١٣٣ ; ابن قتيبه ،ادب، ٢٤-٢٥)و نيز صنايع ادبي(جاحظ ،الحيوان،٣/٢٣٩-٢٤٠،٤/٣٣٧ ; ابن منقذ، ٨٥،٨٦،٢٨٥ ; ابن مغتز ،كتاب البديع،٧٦ ; مبرد الكامل ، ٢/١٠٣٩ ;علي خان مدني ،٣/٤٥-٤٦) به شعر او استشهاد كردهاند .
شايد دليل عمده اين توجه،اصالت زبان شعري او بوده است.ابوحيه اگرچه در بصره ميزيست و با گروه شاعران شهر نشيني كه اندك اندك از شعر جاهلي قاصله مي‌گرفتند (گودفروا،همانجا)همنيشيني و رقابت داشت ( مرزباني ،٣٢٦ ; ابن قتيبه ،الشعر ،٢/٦٥٩ ; اين سلام،١/٧٣)و حتي راوي فر زدق به شمار مي‌آمد و نسبت به او تعصب مي‌ورزيد(اين قتيبه،همان،١/٣٩٤،٦٥٨; ابن معتز،طبقات; ١٤٣; ابن رشيق،١/١٩٨)،باز خود چندان تحت تاثير دگرگونيهاي شعر اين دوره قرار شروزگار او در شعر وي كمتر به چشم ميخورد.گريستن بر اطفال ودمن به شيوه شاعران جاهلي(نك:همانجا،تويلي، ١٣٤)و وصف ناقه و رفتار آن (جاحظ،همان،١/٢٧٧،٦/١٠٠)و نيز فخر فروشي هاي قبيله اي(همان،٥/١٢٣-١٢٤)از مضمون هاي شعر اوست.لغزش هاي نحوي(لحن)كه در شعر ديگر شاعران اهم روزگار وي ديده مي‌شود،به استثناء يك مورد(نك:مرزباني،٢٠٦)ظاهرا در اشعار او وجود ندارد.شايد به همين سبب،مبرد (نك:همانجا)او را در اشعار نو خاستگان شعر عرب نام نبرده است.تاثير نابغه و برخي ديگر از شاعران جاهلي در شعر او به خوبي آشكار است و برخي از منتقدان ذوق او را،در اخذ معاني لطيف از آنان،ستوده اند(حاتمي، ١٥٣-١٥٤).
از سوي ديگر نمي‌توان ابو حيه را يك سره در شمار شاعران كهن به شمار آورد،چه وي در غزل به شيوه عمر بن ابي ربيعه بسيار نزديك شده‌ است(تويلي،١٣٣).شايد بتوان او را يكي از نخستين پيروان عمر بر شمرد.درهمين گونه غزليات اوست كه گاه معاني و تعبيراتي بسيار زيبا و لطيف ديده مي‌شود كه با خوي بياباني وي چنداد سازگار نيست(ابن معتز،همان،١٤٤-١٤٦; جاحظ،البيان،٣/١٩٤; ابو عبيد،١/٢٦٥; ابو زيد،٢٣٩; مبرد،همان،١/٤٣-٤٤،٩٩-١٠٠،٢/١٠٣٩; بصري،٢/٨٥،٨٦،١٢٠،١٦١-١٦٢).شعر ابو حيه را مي‌توان حلقه پيوند ميان شعر كهن عرب و شعر نوين دوره اموي به شمار آورد.بيشتر اشعار او در بحرهاي ثقيل سروده شده(نك:تويلي،١٣٦-١٣٧)كه با مقتضيات شعر كهن سازگار است،اما ابوالفرج اصفهاني(ـ١٦/٣٠٦-٣١٠)ضمن شرح نسبتا مفصلي كه درباره او نوشته،قطعه‌اي از اشعار او را كه مغنيان خوانده‌اند،آورده است.
بسياري از منتقدان عرب،شعر او را ستوده‌اند و حتي برخي وي را شاعرترين مردم دانسته‌اند (جاحظ،همان،٢/١٨١; ابن عبدربه،٦/١٦٤; مبرد،همان،١/٤٣-٤٤،٩٩-١٠٠).به گفتهابن معتز هيچ خردمند و صاحب ذوقي نبوده‌است كه به شعر ابو حيه تمثل نجسته باشد(همان،١٤٦).ابن رشيق نيز او را يكي از بهترين شاعران دانسه است(همانجا).با اين حال به نظر مي‌رسد كه شهرت ابو حيه بيشتر مرهون ناهنجاريهاي شخصيت او بوده است تا ارزش ادبي اشعارش:گويند وي به بيماري صرع مبتلا بوده (ابوالفرج،١٦/٣٠٧)و نوعي بلاهت و حمق در رفتارش به چشم مي‌خورده (اين قتيبه،همان،٢/٤٦٧; مبرد،همان،١/٢٠١; ابوالفرج،٢/٢)و اين بلاهت در طول زندگاني او و تا مدتها پس از آن زبانزد مردم بوده است.برخي نيز او را در شمار ديوانگان،ماليخولياييان و جن زدگان بر شمرده‌اند(جاحظ،همان،٢/١٧٧-١٨١; ابن عبدربه،٦/١٦٤-١٦٥).وي مدعي ارتباط با جن ،رام كردن جانوران و پرندگان و نيز امور شگفت آور ديگري بوده است(جاحظ،همان،٢/١٨١; ابو الفرج،٦/٣٠٩).در دروغ پردازي و ساختن داستانهاي شگفت‌آور نيز مشهور بوده است،چنانكه او را دروغ پردازترين مردم دانسته‌اند(ابن معتز،همان،١٤٣; ابو الفرج،همانجا; ابن قتيبه،همان،٢/٦٥٨،عيون،٢/٣٧)،اما بيشتر از همه اينها،شهرت وي به ترس و جبن زياده از حد،مايه سرگرمي بوده است و احتمالا كنيه او(ابو حيه) كه حكايت از شجاعت و دليري دارد،لقبي بوده كه ياران شوخ طبع به او داده بوده‌اند.در بزدلي رو،چند حكايت شيرين در كتابهاي ادب شهرت يافته است:از همه معروف تر،داستان ترس او از سگي در شب تاريك است(ابن معتز،همان،١٤٣-١٤٤; ابن قتيبه،الشعر،٢/٦٥٨،٦٥٩،عيون،١/١٦٨).با اين همه در برخي از سروده‌هايش ادعاي شجاعت و دلاوري كرده است(جاحظ،الحيوان،٤/٤١٧; مبرد،همان،٢/٦٧٠).اين ادعاي بزرگ از جانب آن مرد گول(نك:تويلي،١٣٥،كه او را دون كيشوت عرب ناميده)،قرنها مايه سرگرمي اديبان و شاعران عرب بوه است كه گاه بر پايه آنها اشعاري لطيف و استدلالهايي طنز آميز بر ضد حريف ساخته‌اند(نك:ابن شاكر،همانجا; صفدي،٢٢٩; علي خان مدني،٢/١٩).
ابو حيه ديوان شعري شامل ٥٠ برگ داشته است كه ابوسعيد سكري آن را گردآوري كرده(ابن نديم،١٧٨،١٨٥).اين ديوان اكنون در دست نيست،اما تويلي محقق معاصر،اشعار پراكنده وي را از منابع و مآخذ گوناگون گردآوري و نخستين بار همراه با مقدمه‌اي عالمانه در مجله المورد(١٣٥٩ ق / ١٩٧٥ م)به چاپ رسانيده است.
درباره تاريخ مرگ ابو حيه در مآخذ گوناگون اختلاف بسيار است.در طبقات ابن معتز(ص ١٤٦)،سال ٢١٠ ق ذكر شده،اما همانگونه كه مصحح كتاب اشاره ميكند،اين عبارت بعدها به كتاب افزوده شده و معتبر نيست.بغدادي در گذشت او را بين سالهاي ١٨٣-١٨٩ ق دانسته است (٣/١٥٤،٤/٢٨٣) و بنا به گزارش ابو عبيد(١/٩٨)،تا پايان خلافت منصور(د ١٥٨ ق )زنده بوده است،اما ابن حجه حموي(ص ٣٤٨)دو بيت از اشعار او را كه در مدح هارون الرشيد(حك١٧٠-١٩٣ ق )سروده شده،آورده است.حال اگر به روايت ابن معتز و ابن قتيبه(نك:آغاز مقاله)مبني بر اينكه وي راوي فرزدق(د ١١٠ ق )بوده،اعتماد كنيم،ديگر دشوار مي‌توان مرگ او را در بين سالهاي ١٨٣-١٨٩ ق دانست.
مآخذ:ابن انباري،محمد بن قاسم،كتاب الاضداد،به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،كويت،١٩٦٠ م ،ابن حجر عسقلاني،احمد بن علي،الاصابة في تمييز الصباحة،كلكته،١٨٥٣ م،ابن حجه حموي،ابوبكر بن علي،ثمرات الاوراق،به كوشش مفيد محمد قميحه،بيروت،١٤٠٣ ق/١٩٨٣ م; ابن دريد،محمد بن حسن،جمهرة اللغة،حيدرآباد دكن،١٣٤٤ ق،ابن رشيق،حسن،العمدة،به كوشش محمد محيي الدين عبدالحميد،بيروت،١٣٥٣ ق/١٩٣٤ م،ابن سلام،محمد،طبقات فحول الشعراء ،به كوشش محمود محمد شاكر،قاهره،١٣٩٤ ق/١٩٧٤ م; ابن شاكر كتبي،محمد،فوات الوفيات،به كوشش احسان عباس،بيروت،١٩٧٤ م ; ابن عبد ربه احمد بن محمد،العققد الفريد،به كوشش احمد امين و ديگران بيروت،١٤٠٢ ق/١٩٨٢ م ; ابن قتيبه،عبدالله بن مسلم،ادب الكاتب،ليدن،١٩٠٠ م،همو،الشعر و الشعراء،بيروت،١٩٦٤ م;همو،عيون الاخبار،بيروت،١٣٤٣ ق/١٩٢٥ م; ابن معتز،عبدالله،طبقات الشعراء،به كوشش عبدالستار احمد فراج،قاهره،١٣٧٥ ق/١٩٥٦ م; همو،كتاب البديع،به كوشش كراچكوفسكي،لندن،١٩٣٥ م; ابن منقذ،اسامة بن مرشد،البديع في البديع،به كوشش عبدالله علي مهنا،بيروت،١٤٠٧ ق/١٩٨٧ م; ابن نديم،الفهرست; ابو زيد،سعيد بن اوس،النوادر في اللغة،بيروت،١٣٨٧ ق/١٩٦٧ م; ابو عبيد بكري،سمط اللالي،به كوشش عبدالعزيز مبمني،قهره،١٣٥٤ ق/١٩٣٦ م; ابوالفرج اصفهاني،الاغاني،مصر،وزارت الثقافة; بصري،صدر الدين علي بن ابي الفرج،الحماسة البصرية،به كوشش مختار الدين احمد،حيدر آباد دكن،١٣٨٣ ق/١٩٦٤ م; بغدادي،عبدالقادر بن عمر،خزانة الادب،بيروت،١٢٩٩ ق; تويلي،رحيم صخي،((شعر ابي حية النميري))،المورد،١٣٩٥ ق/١٩٧٥ م،ج ٤(١); همو،الحيوان،به كوشش عبد السلام محمد هارون،بيروت،١٣٨٨ ق/١٩٦٩ م; حاتمي،محمد بن حسن،الرسالة الموضخة،به كوشش محمد يوسف نجم،بيروت،١٣٨٥ ق/١٩٦٥ م; خليل بن احمد،كتاب الجمل في النحو،به كوشش فخر الدين قباوه،بيروت،١٤٠٥ ق/١٩٨٥ م; ذهبي،محمد بن احمد،تجريد اسماء الصباحة،حيدر آباد دكن،١٣١٥ ق; سيبويه،عمرو بن عثمان،الكتاب،به كوشش عبد السلام محمد هارون،بيروت،١٤٠٣ ق/١٩٨٣ م; صفدري،خليل بن ايبك،نصرة الثائر علي المثل السائر،به كوشش محمد علي سلطاني،دمشق،١٣٩١ ق/١٩٧١ م; ضيف،شوقي،التصور و التجديد في الشعر الاموي،قاهره،١٩٥٢ م; عليخان مدني،انوار الربيع،به كوشش شاكر هادي شكر،كربلا،١٣٨٨ ق/١٩٦٨ م; گودفروا دومونتين،مقدمه و تعليقات بر مقدمه الشعر و الشعراء ابن قتيبه،ترجمه آذرتاش آذرنوش،تهران،١٣٦٣ ش; مبرد،محمد بن يزيد،الكامل،به كوشش محمد عبد الخالق عضيمة،بيروت،عالم الكتاب; مرزباني،محمد بن عمران،الموشح،به كوشش محب الدين خطيب،قاهره،١٣٨٥ ق; همداني،عبدالرحمن بن عيسي،الالفاظ الكتابية،به كوشش سيد جميلي،بيروت،١٤٠٦ ق/١٩٨٦ م.
سيد محمد سيدي