اَبْواء، نام قریۀ بزرگی در نزدیک ودّان میان راه مکه و مدینه که در ١٩ میلی سُقیا و ٢٧ میلی جُحفه واقع است و یک شبانه‌روز از دریا فاصله دارد و آب مشروبش از چاههاست (ابن رسته، ٧/١٧٨). به قولی فاصلۀ سقیا و ابواء ٢٩ میلی (حمداللـه مستوفی، ١٥) و فاصلۀ ابواء و جحفه ٢٣ میل است (همدانی، ٣٠٠-٣٠١؛ یاقوت، ١/١٠٠). ابواء نام کوهی در همان نواحی نیز هست. برخی معنی این کلمه را جای گرد آمدن سیلابها یا گرد آمدن گروههای مختلف مردم دانسته‌اند (یاقوت، همانجا).
نکات مهم تاریخی دربارۀ ابواء:
١. قبر آمنه بنت وهب مادر حضرت محمد(ص) که در مراجعت از مدینه به مکه در سنۀ ٤٦ قبل از هجرت در ابواء درگذشت (ابن هشام، ١/١٧٧)، بنابر مشهور در این محل است. زمانی که قریش برای خونخواهی شهدای خود در بدر قصد مدینه کردند و به ابواء رسیدند، گروهی خواستند قبر آمنه را نبش کنند، ولی ابوسفیان پس از مشورت با صاحب‌نظران قریش از این کار خودداری کرد (واقدی، ١/٢٠٦). در واقعه حدیبیه، پیامبر(ص) بر سر قبر آمنه رفت و بر آن گریست و به مرمت و بازسازی آن پرداخت (ابن سعد، ١/١١٦). پس از حجه‌الوداع نیز به زیارت قبر آمنه شتافت و بر آن گریه کرد (قمی، ١/٤٤).
٢. تقریباً یک سال پس از هجرت، در ماه صفر، پیامبر(ص) به قصد غزو قریش و بنی ضَمره از مدینه بیرون رفت و در منزلگاه ابواء با مهتر قبیلۀ ضمره، مَخْشیّ بن عمرو روبه‌رو شد. او با پیامبر از در آشتی درآمد (ابن هشام، ٢/٢٤١) و پیمان‌نامه‌ای میان مسلمانان و بنی ضمره نوشته شد (ابن سعد، ٢/٨) و این، نخستین غزوۀ پیامبر(ص) بود (ابن هشام، همانجا؛ بخاری، ٥/١).
٣. در یکی از مسافرتهای پیامبر، آیاتی از قرآن، از جمله آیۀ تیمم (نساء/٤/٤٣) در ابواء نازل شد (ابن سعد، ٨/٧٥؛ ابن حنبل، ١/٢٢٠).
٤. در همین منزلگاه، ابوسفیان پیش از فتح مکه به حضور پیامبر رسید و اسلام پذیرفت (واقدی، ٢/٨٠٧).
٥. مرگ مسلم بن عقبه که او را به علت جنایاتی که در اواخر ٦٣ق انجام داد، مُسرف بن عقبه می‌نامند، در ابواء اتفاق افتاد و همانجا دفن شد (بلاذری، ٤(٢)/٤٥).
٦. به قولی عبداللـه بن جعفر در ٩٠ سالگی (٩٠ق) در ابواء درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (ابن قتیبه، ٢٠٦)، ولی ــ بنابر مشهور ــ عبداللـه بن جعفر در مدینه درگذشته و ظاهراً عبداللـه نام دیگری، از نوادگان عبدالمطلب است که همراه سلیمان بن عبدالملک در ٩٩ق در ابواء مرده است (بلاذری، ٣/٢٩٩؛ ذهبی، ١/٢٠١-٢٠٢). این اشتباه ظاهراً از آنجا ناشی شده که خاندان جعفر بن ابی‌طالب را در حوالی ابواء ضیاع و مواشی و خدم فراوان بود (اصطخری، ٢٢٠؛ یاقوت، ٤/٩١٠).
مآخذ: ابن حنبل، احمد، مسند، استانبول، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن رسته، احمد بن عمر، الاعلاق النفیسه، لیدن، ١٨٩١م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛ ابن قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابن هشام؛ عبدالملک، السیره النبویه، به کوشش مصطفی السقّا و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧م؛ بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح، استانبول، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش عبدالعزیز الدوری، بیروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨مگ حمداللـه مستوفی، نزهه القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و حسین اسد، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ قمی، عباس، سفینه البحار، نجف؛ واقدی، محمد ابن عمر، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م؛ همدانی، حسن بن احمد، صفه جزیره العرب، به کوشش محمد بن علی الاکوع، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ یاقوت، بلدان.
عبدالامیر سلیم