اِبْنِ وَلیدِ قُمی، ابوجعفر محمدبن حسن بن احمد (د ٣٤٣ق/٩٥٤م)، محدث و فقیه امامی. تاریخ ولادت وی معلوم نیست، ولی از آنجا که از محمدبن حسن صفار (د ٢٩٠ق) بسیار روایت کرده (به عنوان نمونه، نک‌ : ابن بابویه، «مشیخه»، ٤٣٤) و از سوی دیگر به قرینۀ عدم روایت مستقیم وی از احمدبن ابی عبداللـه برقی (د ٢٨٠ق به بعد) می‌توان ولادت او را درحدود ٢٧٠ق تخمین زد. از جزئیات زندگی وی نیز چیزی نمی‌دانیم، اما باتوجه به عبارت نجاشی (ص ٣٨٣) که او را «شیخ القمّیین...» نامیده است و با بررسی مشایخ و شاگردان وی می‌توان نتیجه گرفت که ابن ولید زندگی خود را عمدتاً در قم گذرانده است. سعدبن عبداللـه اشعری، احمدبن ادریس قمی، عبداللـه برقی (د ٢٨٠ق) و احمدبن محمدبن عیسی اشعری (د ٢٨٠ق به بعد) می‌توان ولادت او را در حدود ٢٧٠ق تخمین زد. از جزئیات زندگی وی نیز چیزی نمی‌دانیم، اما باتوجه به عبارت نجاشی (ص ٣٨٣) که او را «شیخ القمّیین...» نامیده است و با بررسی مشایخ و شاگردان وی می‌توان نتیجه گرفت که ان ولد زندگی خود را عمدتاً در قم گذرانده است. سعدبن عبداللـه اشعری، احمدبن ادریس قمی، عبداللـه بن جعفر حمیری، محمدبن یحیی عطار، محمدبن ابی‌القاسم ماجیلویه و علی بن ابراهیم قمی از جمله مشایخ او بوده‌اند (ابن بابویه، الخصال، ٢١، «مشیخه»، ٥١٥؛ نجاشی، ٨؛ طوسی، الفهرست، ٧٦، ٨٩، ١٠٢). ا معروف‌ترین کسانی که از وی روایت کرده اند، محمدبن علی ابن بابویه، ابن ابی جید، احمدبن شاذان، جعفر ابن قولویه، ابن داوود قمی و سلامه بن محمد ارزنی شایان ذکرند (ابن قولویه، ١٥، جم‌ ؛ ابن بابویه، همانجاها؛ این شاذان، ٩٧؛ نجاشی، ٦٠، ١٩٢؛ طوسی، همان، ١٥٦). هارون بن موسی تلعکبری نیز با مکاتبه از ابن ولید اجازۀ روایت گرفته است (طوسی، الرجال، ٤٩٥؛ دلائل الامامه، ١٤١، ١٤٣، ١٨٧). در منابع رجالی بر وثاقت و تبحر وی در حدیث، فقه و رجال تأکیدشده است (نک‌ : نجاشی، ٣٨٣؛ طوسی، الرجال، الفهرست، همانجاها؛ ابن داوود، ٣٨٣-٣٨٤؛ به نقل از ابن غضائری). ظاهراً ابن ولید دارای روش خاص در جرح و تعدیل رجال و نقد احادیث بوده و از روایت برخی از احادیث و کتب روایی به جهت «موضوع» دانستن آنها یا جهات دیگر خودداری می‌ورزیده است (نک‌ : نجاشی، ٣٢٩، ٣٥٤، ٣٧٣؛ طوسی، همان، ٧١، ٧٦، ١٤٣، ١٤٦).
ابن ولید دربارۀ «غلوم دارای آراء و نظرات خاصی بوده است. او مفهوم غلو را تا آنجا گسترش می‌داد که حتی اعتقاد به عدم وقوع سهو از نبی و امام را از نخستین درجات غلو می‌شمرد (ابن بابویه، فقیه، ١/٣٦٠؛ مفید، «تصحیح الاعتقاد»، ٦٣-٦٦). از اینکه ابن ولید روایات مرسل را در نوادر الحکمه نپذیرفته (نک‌ : نجاشی، ٣٤٨؛ طوسی، همان، ١٤٥)، شاید برآید که وی در این‌باره به «اصاله العداله» قائل نبوده است. اینکه آیا ابن ولید خود اینگونه نظرات را در قم رواج داده یا آن را از پیشینیان گرفته بوده، قابل مطالعه است، ولی به هر حال برخی از قمیان همانند ابن بابویه و حتی در در مواردی برخی از عراقیان چون ابن نوح سیرافی، شیخ طوسی و نجاشی در جرح و تعدیل روات از او پیروی نموده‌اند (نک‌ : ابن بابویه، همان، ٢/٩٠-٩١؛ نجاشی، ٣١٦، ٣٢٩، ٣٤٨؛ قس: ٧٧، ٣٣٣؛ طوسی، الرجال، ٤٤٧، ٤٦٩، الفهرست، همانجا). ابن ولید فرزندی به نام ابوالحسن احمد داشته که از پدر روایت کرده و مفید، غضائری و ابن عبدون نیز از او روایت کرده‌اند (نک‌ : مفید، الامالی، ١، ١١-١٢؛ طوسی، «مشیخه»، ٥٨، ٦٤-٦٥). احمد ظاهراً در بغداد اقامت داشته و چنانکه در داستان ابوبکر بغدادی ــ که ادعای نیابت امام زمان(ع) داشته ــ نقل شده، وی از جانب پدر و جماعتی دیگر در بصره نیز حاضر می‌شده است (نک‌ : همو، الغیبه، ٢٥٥).
آثار: از ابن ولید ٣ اثر می‌شناسیم که هیچ‌یک اکنون در دست نیست: ١. الجامع (ابن ندیم، ٢٧٩؛ نجاشی، ٣٨٣؛ طوسی، الفهرست، ١٥٦). ابن بابویه در مقدمۀ فقیه (١/٤) ضمن بر شمردن الجامع در شمار منابع کتاب خود، آن را از مراجع اصلی حدیث نزد محدثین معرفی می‌کند و اگرچه در آثار ابن بابویه نام این کتاب به تصریح جز در موارد معدودی (مثلاً التوحید، ٢٢٦) نیامده، ولی بسیاری از روایات وی می‌تواند از این کتاب گرفته شده باشد. نسخه‌های الجامع تا سدۀ ٧ق/١٣م و شاید مدتها پس از آن نیز وجود داشته است (نک‌ : ابن طاووس، الاقبال، ١١، فرج المهموم، ١٣٩؛ آقابزرگ، ٥/٢٩)؛ ٢. تفسیر القرآن (ابن ندیم، نجاشی، طوسی، همانجاها)؛ ٣. الفهرست، که مورد استفادۀ نجاشی در رجال (ص ٣٣، جم‌( و طوسی در الفهرست (جم‌( قرار گرفته است.
مآخذ: آقابزرگ، الذریعه، ابن بابویه، محمدبن علی، التوحید، به کوشش هاشم حسینی طهرانی، تهران، ١٣٨٧ق؛ همو، الخصال، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٨٩ق؛ همو، فقیه من لایحضره الفقیه، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٩٠ق؛ همو، «مشیخه»، همراه ج ٤ فقیه (نک‌ : ابن بابویه، در همین مآخذ)؛ ابن داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، به کوشش جلال‌الدین محدث، تهران، ١٣٤٢ش؛ ابن شاذان، احمدبن محمد، مائه منقبه، به کوشش نبیل رضا علوان، بیروت، ١٤٠٩ق؛ ابن طاووس، علی بن موسی، الاقبال، تهران، ١٣٢٠ق؛ همو، فرج المهموم، نجف، ١٣٦٨ق؛ ابن قولویه، جعفربن محمد، کامل الزیارات، به کوشش عبدالحسین امینی، نجف، ١٣٥٦ق، ابن ندیم، الفهرست؛ دلائل الامامه، منسوب به ابن رتم طبری، نجف، ١٣٨٣ق؛ طوسی، محمدبن حسن، الرجال، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ همو، الغیبه، نجف، ١٣٨٥ق؛ همو، الفهرست، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانۀ مرتضویه؛ همو، «مشیخه»، همراه ج ١٠، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ مفید، محمدبن محمد، الامالی، به کوشش حسین استاد ولی و علی‌اکبر غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛ همو، «تصحیح الاعتقاد»، همراه اوائل المقالات، به کوشش زنجانی و چرندابی، تبریز، ١٣٧١ق؛ نجاشی، احمدبن علی، الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ق.
محمّد جواد شبیری