اَبوتُرابِ نَخْشَبی، عسکر بن حُصَین (یا عسکر بن محمذبن حصین)، از بزرگان مشایخ صوفیۀ خراسان در سدۀ ٣ق (د ٢٤٥ق/٨٥٩م) و از مردم نخشب (نسف). وی به علم، فتوت، توکل، زهد و ورع مشهور بود و گفته‌اند که از جمله مشایخی بود که با توکل بی‌زاد و راحله قطع بادیه می‌کرد. ابن جلاء می‌گوید: ٦٠٠ شیخ را ملاقات کردم که هیچ کدام مانند ٤ تن نبودند که اول آنها ابوتراب نخشبی بود (سلمی. ١٣٦-١٣٧؛ قشیری، ٤٣٦؛ انصاری، ٧٦). او از مصاحبت شقیق بلخی، حاتم اصمّ و ابوحاتم عطّار بهره جسته و پس از وفات حاتم اصم به شام رفته و در آنجا کتابهایی در حدیث نوشته است (قشیری، همانجا؛ سبکی، ٢/٣٠٧؛ ابن عماد، ٢/١٠٨-١٠٩).
برخی علی رازی مذبوح را از استادان او دانسته‌اند (ابونعیم، ١٠/٤٥؛ ابن ملقن، ٣٥٥). او همچنین معاصر بایزید بسطامی بوده و با او ملاقات داشته و به او ارادت می‌ورزیده است (غزالی، ٤/٣٥٦؛ عطار، ١٦٩). بسیاری از مشایخ تصوف همچون ابوعبداللـه ابن جلاء، یوسف بن حسین رازی، ابوعبید بسری، محمدبن علی ترمذی، شاه بن شجاع کرمانی، علی بن سهل اصفهانی، احمدبن خضرویه و حمدون قصّار از مصاحبت او بهره‌مند شده و ابوحمزۀ بغدادی و ابوحمزۀ خراسانی نیز در برخی از سفرها او را همراهی کرده‌اند (سلمی، ٩٣، ١٦٦، ١٧٥، ١٨٣، ٢٢٩، ٢٩٤، ٣٢٨؛ قشیری، ٣٩٣، ٣٩٥، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤٠٩، ٤١٠، ٤١٤، ٤٢٦، ٤٢٨).
نخشبی با ریاضتهای سخت به تزکیۀ نفس می‌پرداخته و سیاحتهای فراوان داشته است. گفته‌اند که در بعضی غزوات نیز حاضر بوده است (کاشانی، ٣٩٨). در عین حال همواره بر این مطلب تأکید می‌ورزیده که هیچ‌چیز برای مرید زیانبارتر از سفرهایی نیست که به تبعیّت از هوای نفس انجام دهد (ابونعیم، ١٠/٤٥، ٤٨). او از عبداللـه بن محمدبن زکریا و محمدبن عبداللـه بن مصعب و نعیم بن حماد و محمدبن عبداللـه بن نمیر و احمد بن نصر نیشابوری حدیث نقل کرده است و کسانی همچون فتح بن شَخْرَف، ابوبکر بن ابی‌عاصم، عبداللـه بن احمدبن حنبل، یوسف بن سحین رازی و ابوعبداللـه ابن جلاء از او حدیث نقل کرده‌اند (همو، ١٠/٤٥؛ ابن اثیر، ٣/٣٠٣؛ ذهبی، ١١/٥٤٥؛ سبکی، همانجا). او همچنین احمدبن حنبل را در بغداد ملاقات کرده است (خطیب، ١٢/٣١٥؛ ابن ابی یعلی، ١/٢٤٨-٢٤٩). به گفتۀ سبکی وی در فروع از شافعی پیروی می‌کرده است (همانجا).
ابونصر سراج به کتابی از آثار او اشاره و عبارتی از آن نقل کرده است (ص ٢٠٥)، ولی نام این کتاب معلوم نیست و امروز چیزی از نوشته های او در دست نداریم. آنچه از او باقی مانده است، سخنانی است در تصوّف که به‌طور پراکنده در آثار پیشینیان آمده و نیز حکایاتی از کرامات اوست. علاوه بر آن، چند بیت شعر نیز در بیان نشانه‌های محبت از او نقل کرده‌اند (غزالی، ٤/٣٣٩).
بنابر یکی از طرق سلسلۀ طیفوریّه، نسبت معنوی ابوتراب نخشبی از طریق بایزید بسطامی و شقیق بلخی به امیرالمؤمنین علی(ع) و براساس سلسله‌های دیگر نسبت او از طریق شقیق بلخی به امام موسی بن جعفر(ع) و یا از طریق ابراهیم ادهم به امام محمد باقر(ع) منتهی می گردد (معصومعلی شاه، ٢/١٥١-١٧٣؛ نوشاهی، ١/١٥٤؛ نیز نک‌ : محمودبن عثمان، ٢٤، ٤٨٩).
از ابوعمران اصطخری نقل شده است که گفت: ابوتراب نخشبی را در بادیه میان مدینه و مکه دانسته‌اند (سلمی، ١٣٧؛ انصاری، ٧٧).
مآخذ: ابن ابی‌یعلی، محمد، طبقات الحنابله، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ ابن اثیر، علی بن محمد، اللباب، بیروت، دارصادر؛ ابن عماد حنبلی، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛ ابن ملقن، سراج‌الدین، طبقات الاولیاء، به کوشش نورالدین شریبه، بیروت، ١٤٠٦ق؛ ابونعیم اصفهانی، احمدبن عبداللـه، حلیه الاولیاء، بیروت، ١٣٨٧ق؛ انصاری هروی، خواجه عبداللـه، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی و حسین آهی، تهران، ١٣٦٢ش؛ خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، بیروت، ١٣٤٩ش؛ ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و صالح السمر، بیروت، ١٤٠٦ق؛ سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو ومحمود محمد طناحی، ١٣٨٣ق؛ سراج طوسی، عبداللـه بن علی، اللمع فی التصوف، به کوشش ر.ا. نیکلسون، لیدن، ١٩١٤م؛ سلمی، ابوعبدالرحمن، طبقات الصوفیه، به کوشش یوحا پدرسن، لیدن، ١٩٦٠م؛ عطار، فریدالدین، تذکره الاولیاء، به کوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٤٦ش؛ غزالی، محمد، احیاء علوم‌الدین، بیروت، دارالندوه الجدیده؛ قشیری، ابوالقاسم، الرساله القشیریه، به کوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت، ١٤٠٨ق؛ کاشانی، عزالدین محمود، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، ١٣٦٧ش؛ کلاباذی، محمدبن ابراهیم، التعرف لمذهب اهل التصوف، به کوشش عبدالحلیم محمود و طه عبدالباقی سرور، بیروت، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ محمودبن عثمان، فردوس المرشدیه فی اسرار الصمدیه، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٣٣ش؛ معصومعلی شاه، محمد معصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران؛ نوشاهی، سیدشریف احمد، شریف التواریخ، گجرات، ١٣٩٩ق.
حسین لاشیء