اَبوالخِيْرِ فارسي، تقي الدين محمد بن محمد (د بعد از ٩٥٧ ق/١٥٥٠م)، منجم، رياضي دان، اديب، عالم به پزشكي و شاعر شيعي متخلص به فهمي. در برخي از منابع، نام او محمد تقي ياد شده است (آقا بزرگ، ٧/٦٧). وي در شيراز مي زيسته است (نفيسي، ١/٣٨٦). از سال تولد و زادگاهش اطلاعي در دست نيست و آگاهي از زندگي و چگونگي تحصيلات او بسيار اندك است. او نزد ميرصدرالدين محمد دشتكي شيرازي (مقـ ٩٠٣ ق/ ١٤٩٨م) و فرزندش مير غياث الدين منصور دشتكي (د٩٤٨ ق/ ١٥٤١م) به فراگيري دانش پرداخت (نكـ: آقا بزرگ، ٢/١٠).
ذكر تأليفات او در الذريعه و نيز شيوة بيان وي دربارة ائمة شيعه، تشيع او را نشان مي دهد (نكـ: همانجاها؛ امين، ٩/٤٠٦).
تاريخ درگذشت ابوالخير در دست نيست، امّا از آنجا كه او در اسامي العلوم خود از علامه خفري (د٩٥٧ق) با عبارت «رحم‌ـة الله عليه» ياد مي كند (آقا بزرگ، ٢/٩)، مي توان گفت كه تا سال ٩٥٧ ق زنده بوده است و اينكه نفيسي (همانجا) و فاروقي (ص ٤١) تاريخ كتاب مختصر طليع‌ـة العلوم وي را (٩٧٩ ق / ١٥٧١م) سال تأليف اين اثر دانسته اند، درست نيست (نكـ: شورا، ٤/٤١٧).
آثار:
أ‌. چاپي:
١. آداب السلطنه، رساله اي است به زبان فارسي در آداب سلطنت و وزارت كه در ١٣٤٥ ش در نشرية دانشكدة ادبيات اصفهان (شمـ ٢ و ٣) به كوشش ع. فاروقي به چاپ رسيده است؛
٢. حل التقويم، در نجوم و هيأت و گاه شماري به فارسي. ابوالخير اين رساله را در ٩١٧ق به نام استاد خود غياث الدين منصور تأليف كرد. اين اثر در ١٣٤٩ش در فرهنگ ايران زمين (ج ١٧)، به كوشش تقي بينش به چاپ رسيده است.
ب‌. خطي:
١. احكام الاحكام، رساله اي است در نجوم به فارسي كه برگزيده اي از برهان الكفاية علي بن محمد شريف بكري است (آقا بزرگ، ١/٢٩١ ـ ٢٩٢). نسخه اي از اين اثر با عنوان رسال‌ـة في شرح الطالع و احكامه در قاهره (دارالكتب، ١/٢٤٢) و نيز نسخه اي به نام گزيدة برهان الكفايه در تهران (مركزي، خطي، ٣ (٢)/٩٣٤) موجود است كه با توجه به موضوع آنها مي توان گفت كه اين دو اثر همان احكم الاحكام است.
٢. اسامي العلوم و اصطلاحاتها، به فارسي، در فضيلت علم، حكمت، آداب تعليم و تعلم، اخلاق و معارف (آقا بزرگ، ٢/٩ ـ ١٠).
٣. طليع‌ـة العلموم، به عربي. آقا بزرگ (١٥/١٨٠) آن را خلاصة اسامي العلوم مي داند. اين اثر در تعريف موضوعات علوم و شرح اصطلاحات آن است و قديم ترين نسخة آن، با تاريخ كتابت ٩٧٩ق، در تهران، كتابخانة مجلس، (شورا، همانجا) موجود است.
٤. خلاص‌ـة طليع‌ـة العلوم، رسالة مختصري است به عربي در علوم مؤلف از كتاب طليع‌ـة العلوم خود استخراج كرده است. نسخه اي از اين رساله در كتابخانة مجلس (همان، ١٩/٣٨٦ ـ ٣٨٧) نگهداري مي شود و نسخة ديگري از آن با عنوان التقاط طليع‌ـة العلوم در كتابخانة دانشكدة حقوق تهران (حقوق، ٤٣١) موجود است.
٥. اسطرلاب مسطح، رساله اي است به فارسي دربارة خصوصيات اسطرلاب. نسخه هايي از آن در تهران و مشهد موجود است (شورا، ١٩/٣٦٨، مركزي، خطي، ٣ (٢)/٨٣٠ ـ ٨٣١؛ فاضل، ٣/١٥٥٢ ـ ١٥٥٣) و نيز نسخه هاي ديگر در مشهد (آستان قدس، ١٠/٢١٦ ـ ٢١٧) و تهران (مركزي، ميكروفيلمها، ١/١٠) با عنوان رساله در اسطرلاب معرفي شده است. اين رساله را آقا بزرگ (١/٣٥ ـ ٣٦) و مدرس (٧/٩٤) و منزوي (١/٢٣٤ ـ ٢٣٥) با عنوان آغاز و انجام آورده اند.
٦. انتخاب حل التقويم، در يك مقدمه و يك مقاله و يك خاتمه. نسخه هايي از آن در تهران (شورا، ٢/٦١؛ مركزي، خطي، ١٦/٦٢١) موجود است و نيز نسخه هايي ديگر در مشهد (آستان قدس، ٣/٥١) به نام منتخب حل التقويم و در تهران با عنوانهاي مختصر حل التقويم و لمعات در حل تقويم (مركزي، ميكروفيلمها، ٢/٢٧؛ مركزي، خطي، ١٦/١٤) نگهداري مي شود.
٧. انيس الاطباء، به فارسي، بخشي از يك كتاب پزشكي است در طب نظري و طب عملي. نسخه اي از آن در بانكيپور (بانكيپور، XI/٢٠-٢١) موجود است.
٨. رساله در هيأت، به فارسي، قديم ترين نسخة آن در تهران است (مركزي، خطي، ١٦/٦٢١).
٩. رسال‌ـة في حساب القمر، در يك صفحه. نسخه اي از آن در تهران (همان، ٩/١٠٢٢) و مشهد (آستان قدس، ١٠/٢٥٢) موجود است.
١٠. زبدة (في) الصرف، رسالة كوتاهي است به عربي در صرف و اشتقاق كه مؤلق از بستان الادب اقتباس كرده و دو نسخه از آن در شيراز (بهروزي، ١/١٦١ـ ١٦٢، ٢/١٣٥ ـ ١٣٦) وجود دارد.
١١. شرح رسالة هيأت، شرحي است بر رسالة هيأت علاءالدين علي قوشچي (د٨٧٩ ق/١٤٧٤م) كه در اين شرح ابوالخير بر وي خرده گرفته است. نسخه اي از آن در تهران (شورا، ١٩/٢٨٦ ـ ٢٨٧) موجود است.
١٢. طالع نامه. نسخه اي از آن در مشهد (آستان قدس، ٣/٥٠) نگهداري مي شود.
١٣. معرف‌ـة سمت القبل‌ـة، رساله اي است به عربي در شناخت جهت قبله. نسخه هايي از آن در مشهد (همان، ١٠/٢١٨ ـ ٢١٩) موجود است و نسخه هايي ديگر در تهران (شورا، ١٩/٣٦٨) با عنوان قبله و همچنين در مشهد (آستان قدس ف، ٢٤٣) با عنوان الدائرة الهندي‌ـة وجود دارد. آقا بزرگ (٨/١٩) نيز دو نسخه با همين عنوان اخير معرفي كرده است.
١٤. مغني صغير، رساله در نحو. يك نسخه از آن در مشهد (آستان قدس، ١٢/٣٦٧ ـ ٣٦٨) موجود است.
ج‌. آثار يافت نشده:
١. بستان الادب، در ١٢ فن ادبي؛ لغت، صرف، اشتقاق، نحو، معني، و… (امين، همانجا)
٢. بيست و چهار باب در اسطرلاب (آقا بزرگ، ٣/١٨٩)
٣. تقريز التحرير، در رياضي كه احتمالاً تقريري از تحرير اصول اقليدس نصيرالدين طوسي است ( قرباني، ٢٠٢) و شايد همان تهذيب الاصول اوست.
٤. تهذيب الاصول، كه تحرير اصول اقليدس است (نكـ: امين، همانجا
٥. دليل اسائرين، در شناخت فاصلة شهرها (نكـ؛ شورا، ١٩/٢٨٦)
٦. صحيف‌ـة النور في الحكم‌ـة، دربارة اصول اقليدس و مجسطي (حاجي خليفه، ٢/١٠٧٦).
مأخذ: آستان قدس، فهرست؛ ف، فهرست؛ آقا بزرگ، الذيع‌ـة؛ امين، محسن،‌ اعيان الشيع‌ـة، بيروت، ١٩٨٣م؛ بهرورزي، علي نقي و محمد صادق فقيري، فهرست كتب خطي كتابخانة ملي فارس، شيراز، ١٣٥١ ش؛ حاجي خليفه، كشف؛ حقوق، خطي؛ دارالكتب، خطي فارسي؛ شوار،‌خطي؛ فاروقي، ع.، «كتاب آداب السلطنه»، نشرية دانشكدة ادبيات اصفهان، اصفهان، ١٣٤٥ش، س ٢،‌شمـ٢ و ٣؛ فاضل، محمود، فهرست نسخه هاي خطي كتابخانة جامع گوهرشاد مشهد، ١٣٦٧ ش؛ قرباني، ابوالقاسم، زندگي نامة رياضيدانان دورة اسلامي، تهران، ١٣٦٥ش؛ مدرس، محمد علي، ريحان‌ـة الادب، تبريز، ١٣٤٦ش؛ مركزي، خطي، مركزي، ميكروفيلمها؛ منزوي، خطي؛ نفيسي، سعيد، تاريخ نظم نثر درايران و در زبان فارسي، تهران، ١٣٤٤ش؛ نيز:
Bankipore.
سيد محمدرضا فاضل هاشمي