ِبْنِ نَما،، عنوان افراد خاندانی امامی از عالمان و فقیهان حله که در سده‌های ٦-٨ق/١٢-١٤م می‌زیسته‌اند. نیای بزرگ آنان نما پسر علی بن حمدون رَبَعی بود که با ابوعلی طوسی معاصر بوده است (خوانساری، ٢/١٨٠؛ امین، ٤/١٥٦). از پیشینیان این خاندان علی بن علی بن نما را می‌توان نام برد که از حسن بن علی بن حمزۀ اقساسی (د ٥٩٣ق) روایت کرده و چنانکه از تنبیه ورّام (ص ٣٠٣-٣٠٤) بر می‌آید، ابوالحسن علی بن ابراهیم عریضی از وی بهره برده است (نیز نک‌ : افندی، ٤/١٦٦). دیگر عضو قدیم این خاندان ابوالبقاء هبه اللـه ابن نماست که در نخستین سند کتاب سُلیم بن قیس هلالی (ص ٦٣) از او یاد شده است؛ طبق این سند ابوالبقاء کتاب مذکور را نزد ابوعبداللـه حسین بن احمد بن طحال مقدادی در ٥٢٠ق در نجف قرائت کرده است. همچنین از المزار مشهدی (ص ٦٤٦، ٧٧٤) بر می‌آید که مؤلف آن در ٥٦٩ و ٥٧٣ق از ابوالبقاء استفاده برده است. نیز می‌دانیم که پسر وی جعفربن هبه‌ اللـه از راویان او به شمار می‌رود (حرّ عاملی، ٢/٣٤٤). نام‌آورترین افراد اینخاندان اینانند:
١. ابو ابراهیم (یا ابوجعفر) محمدبن جعفربن محمد (هبه اللـه) ابن نما، ملقب به نجیب‌الدین (د ذیحجۀ ٦٩٤٥/ آوریل ١٢٤٨). از جزئیات زندگی و تحصیل او آگاهی دقیقی در دست نیست. تنها از آن‌رو که سن وی را در هنگام مرگ ٨٠ سال ذکر کرده‌اند (نک‌ : امین، ٩/٢٠٣)، احتمالاً حدود ٥٦٥ق متولد شده است. از اسناد برخی روایات نیز بر می‌آید که وی از افرادی چون ابوالفرج علی بن سعیدراوندی (ابن طاووس، علی، فتح الابواب، ١٣١، ١٣٤)، ابن ادریس حلی (ابن طاووس، عبدالکریم، ٤٨، ٧٢، ٨٧)، محمدبن جعفر مشهدی (همو، ١١٢)، عبدالرؤساء هبه‌ اللـه بن حامد، برهان‌الدین محمد قزوینی و نیز از پدر خود جعفربن نما (مجلسی، ١٠٧/٤٧، ٥٢؛ نوری، ٣/٤٧٧) روایت کرده است.
از شاگردان و راویان نجیب‌الدین می‌توان علی ابن طاووس که به گفتۀ خود (الدروع الواقیه، ٧٥) از نجیب‌الدین اجازۀ روایت داشته و نزد او فقه آموخته است، همچنین احمد ابن طاووس، ابن علقمی وزیر، محقق حلی، سدیدالدین یوسف بن علی حلی، یحیی بن سعید حلی و نیز فرزندش جعفر را نام برد (ابن طاووس، عبدالکریم، ٤٨؛ ابن فوطی، ٤(١)/٣٣٢-٣٣٣؛ حرعاملی، ٢/٣١٠؛ مجلسی، ١٠٥/٤٤، ١٠٦/٢١).
گرچه در منابع گفته شده که وی دارای تألیفاتی بوده است (نک‌ : حرعاملی، همانجا)، اما حتی نام این تألیفات نیز در دست نیست. نجیب‌الدین بنا به قول امین (همانجا) در حله درگذشت و در کربلا به خاک سپرده شد. همو اضافه کرده که ابن علقمی وزیر به رثای او پرداخت.
٢. جعفربن محمدبن جعفربن محمد (هبه‌اللـه) ابن نما، ملقب به نجم‌الدین (د ح ٦٨٠ق/١٢٨١م)، از زندگی و استادان وی اطلاع چندانی در دست نیست، جز اینکه نوشته‌اند، از یحیی بن سعید حلی و نیز از پدر خود نجیب‌الدین محمدبن جعفر روایت کرده است (مجلسی، ١٠٦/٢١؛ افندی، ١/١١١).
در میان شاگردان و روایت‌کنندگان از وی باید علامۀ حلی و نیز برادر خودش نظام‌الدین احمد را نام برد (خوانساری، ٢/١٧٩-١٨٠؛ نوری، ٣/٤٤٣). محمدبن حسن بن محمدبن مهتدی نیز در ٦٧٠ق از او اجازۀ روایت کرده است (آقابزرگ، ٣١).
وی شعر نیز می‌سرود و اشعارش دربارۀ پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در برخی منابع، از جمله تألیفات خود او نقل شده است (نک‌ : امین، ٤/١٥٧).
آثار: مُثیرالاحزان و منیرسبل الاشجان، در شرح مقتل امام حسین(ع) و یاران آن حضرت. این کتاب در ١٣١٨ق به صورت سنگی همراه باقره العین فی اخذ ثارالحسین(ع) در تهران؛ در ١٣٢٦ق همراه با مقتل ابومخنف و اللهوف علی ابن طاووس در بمبئی؛ در ١٣٦٩ق با مقدمه‌ای از عبدالمولی طریحی در نجف و اخیراً در قم (١٤٠٦ق) به کوشش مؤسسۀ امام مهدی(ع) به چاپ رسیده است. افندی (همانجا) احتمال داده که التهاب نیران الاحزان عنوان دیگر مثیرالاحزان باشد، ولی باتوجه به اطلاعاتی که فیض کاشانی در خصوص کتابی با این نام داده (نک‌ : علم الیقین، ٢/٦٣٢، المحجه البیضاء، ١/٢٣٦)، در گفتۀ افندی باید تردید کرد. اثر دیگر وی رساله‌ای است با عنوان شرح الثار فی احوال المختار، که علامۀ مجلسی آن را در بحارالانوار (٤٥/٣٤٦-٣٨٧) آورده است. خوانساری (٢/١٧٩) کتاب دیگری با عنوان منهج الشیعه فی فضائل وصیّ خاتم الشریعه نیز به وی نسبت داده است. نجم‌الدین ابن نما، به گفتۀ ابن فوطی، در ذم برادرش علم‌الدین اسماعیل مقامه‌ای مشتمل بر نثر و نظم انشا کرده و نسخه‌ای از آن را به خط خویش برای ابن فوطی ارسال داشته است (٤(١)ژ٥٧٠).
مآخذ: آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعه، قرن ٧، به کوشش علی نقی منزوی، بیروت، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابن طاووس، عبدالکریم بن احمد، فرحه الغری، نجف، ١٣٦٨ق؛ ابن طاووس، علی بن موسی، الدروع الوافیه، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ همو، فتح‌الابواب، به کوشش حامد خفّاف، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ ابن فوطی، عبدالرزاق ابن احمد، تلخیص مجمع الآداب، به کوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠١ق؛ امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ حر عاملی، محمدبن حسن، امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، ١٣٨٥ق؛ خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، ١٣٥١ش؛ سلیم بن قیس هلالی، کتاب، بیروت، دارالفنون؛ فیض کاشانی، مولی محسن، علم الیقین، قم، ١٤٠٠ق؛ همو، المحجه البیضاء، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ١٣٨٣ق؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ مشهدی، محمدبن جعفر، المزارالکبیر، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ نوری، حسین، مستدرک الوسائل، تهران، ١٣٢١ق؛ ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، قم، ١٣٧٥ق.
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث