اِبْنِ نُقْطه، ابوبکرمعین‌الدین محمدبن عبدالغنی بن ابی بکر حنبلی (١٠ رجب ٥٧٩-٢٢ صفر ٦٢٩ق/٢٩ اکتبر ١١٨٣-١٩ دسامبر ١٢٣١م)، عالم رجال و حدیث در بغداد. نقطه نام دایۀ جد پدرش بود (ذهبی، تذکره، ٤/١٤١٣). ابن نقطه از ابتدا علاقه‌مند به حدیث شد و برای استماع آن به مسافرت پرداخت. بدین منظور به خراسان، جبل، جزیره، شام و مصر رفت (ابن خلکان، ٤/٣٩٢). برخی از اهل حدیث او را توثیق کرده و ستوده‌اند (ذهبی، سیر، ٢٢/٣٤٨؛ ابن رجب، ٢/١٨٣). عبدالوهاب بن سکینه، عمربن طبرزد، ابوالفتح مندائی، منصور فراوی، مؤید طوسی و عبدالقادر رُهاوی از جملۀ مشایخ او بوده‌اند (ابن نقطه، الاستدراک، جم‌ ؛ ذهبی، تذکره، ٤/١٤١٢). زکی‌الدین منذری، عبدالکریم بن منصور اثری، حسین بن ابراهیم اربلی، احمدبن ابراهیم فاروثی و ابوالیمن عبدالصمد بن عبدالوهاب ابن عساکر و برخی دیگر از او روایت کرده‌اند (همان، ٤/١٤١٣؛ کتانی، ١/٢١٤؛ قس: منذری، ٣/٣٠٠).
از اثار وی التقیید لمعرفه الرواه والسنن و المسانید، در ١٤٠٣ق/١٩٨٣م در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است. این کتاب ذیلی است بر کتابهایی که رجال و راویان صحاح سته را ضبط کرده‌اند، ولی ابن نقطه رجال برخی دیگر از کتب مشهور، یعنی راویان حدود ٣٠ کتاب از صحاح و سنن و مسانید را مورد بررسی قرار داده است (ابن نقطه، التقیید، ١/١-٣). دیگر اثر مهم ابن نقطه کتاب الاستدراک اوست که ذیلی است بر کتاب الاکمال ابن ماکولا و نسخۀ خطی آن در کتابخانه‌های ظاهریه (ظاهریه، ١٢٧)، گوتا (پرچ، شم‌ ١٧٥٩)، گارت (حتی، شم‌ ١٤٤٨) موجود است. وی در این اثر به ضبط نامهای مشابه پرداخته است. ذیلهایی نیز بر این کتاب نوشته شده است؛ از آن جمله ذیل ابن صابونی که در ١٣٧٧ق در بغداد با عنوان تکمله اکمال الاکمال به چاپ رسیده است و ذیل دیگری از منصوربن سیم که در دارالکتب مصر موجود است (خدیویه، ١/٢٣٦). همچنین اثری با عنوان الفوائد العوالی المنتقاه من حدیث مالک بن انس از ابن نقطه در کتابخانۀ ظاهریه نگهداری می‌شود (فهرست مجامیع، ١٥٧). از دیگر آثار وی در منابع به الانساب (یافعی، ٤/٦٨) والمُلتَقَط مما فی کتب الخطیب و غیره من الوَهم و الغَلَط (ذهبی، سیر، ٢٢/٣٤٩) اشاره شده است.
مآخذ: ابن خلکان، وفیات؛ ابن رجب، عبدالرحمن، الذیل علی طبقات الحنابله، به کوشش محمد حامد الفقی، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٣م؛ ابن نقطه، محمد، الاستدراک، نسخۀ خطی کتابخانۀ ظاهریه؛ همو، التقیید لمعرفه الرواه و السنن والمسانید، به کوشش شرف‌الدین احمد، حیدرآباد دکن، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ خدیویه، فهرست؛ ذهبی، محمدبن احمد، تذکره الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ظاهریه، خطی (حدیث)؛ فهرس مجامیع المدرسه العمریه، به کوشش یاسین محمد سواس، کویت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، فاس، ١٣٤٦ق؛ منذری، زکی‌الدین، التکلمه لوفیات النقله، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ یافعی، عبداللـه بن اسعد، مرآه الجنان، حیدرآباد دکن، ١٣٣٩ق؛ نیز:
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨; Pertsch.
عبدالامیر سلیم