اِبْنِ یَزیدی، ابو عبدالرحمن عبداللته بن یحیی بن مبارک بن مغیرۀ عَدَوی، ادیب و مُقری بغدادی در سده‌های ٢ و ٣ق/٨ و ٩م. پدرش ابومحمد یحیی معروف به یزیدی (ﻫ م)، ادیب و قاری مشهور بصره (از قاریان چهاردهگانه) است که در بغداد سکنی گزیده بود. عبداللـه در بغداد نشأت یافت و نزد استادانی از جمله پدرش به فراگیری علم پرداخت (نک‌ : دنبالۀ مقاله). یحی بن زیاد فرّاء، از پیشوایان مکتب نحوی کوفه، از استادن دیگر اوست (خطیب، ١٠/١٩٩). درواقع ابن یزیدی با هر دو مکتب بصره و کوفه آشنایی کافی داشت.
ادیبان نزدیک به عصرش او را در لغت و ادب عرب چیره‌دست خوانده‌اند (نک‌ : زبیدی، ٦٥، ٧٦؛ ابن ندیم، ٥٦؛ خطیب، همانجا) و ظاهراً او به کاربردهای ادبیات در علوم قرآنی توجه ویژه‌ای داشته است. ثعلب، نحوی مشهور کوفی، یادآور شده که در میان شاگردان فرّاء کسی را به خصوص دربارۀ قرآن و مسائل مربوط به آن، داناتر از ابن یزیدی ندیده است (خطیب، همانجا). او همچون پدر، افزون بر ادبیات، به قرائت نیز توجه داشت و قرائت ابو عمروبن علا را عرضاً و سمعاً از پدرش فرا گرفت و آن را در نسخه‌ای ضبط کرد (ابن جزری، ١/٤٦٣). روایت ابن یزیدی از پدرش از ابو عمرو بن علا تا سدۀ ٦ق/١٢م همواره مورد توجه اهل قرائت بوده است (نک‌ : ابن مجاهد، ١٣٥؛ ابن خالویه، ١٥٦؛ ابن مهران، ١٦١، جم‌ ؛ ابن زنجله، ١٥٥؛ ابن جزری، همانجا، به نقل از جامع البیان ابوعمرودانی، الکامل هذلی، الکفایۀ ابوالعز قلانسی و الغایۀ ابوالعلاء همدانی). اگرچه ابو عمرودانی او را از اجلّ راویان این قرائت شمرده (ابن جزری، همانجا)، ولی روایت او در برابر دو راوی مشهور یزیدی، دوری و سوسی، متروک شده است. نگرش بر مندرجات کتاب غریب القرآن علاوه بر اثبات تبحر او در ادب، وسعت آگاهی او را از قرائات نشان می‌دهد و روشن می‌سازد که وی جز قرائت ابوعمرو با دیگر قرائات رایج نیز آشنا بوده است. از شاگردان او در ادب باید از برادرزاده‌اش فضل بن محمد (خطیب، همانجا) و ابوعمران موسی بن سلمۀ نحوی (ابن نباری، ١٢٩) نام برد. در قرائت نیز دو برادرزاده‌اش عباس و عبداللته پسران محمد، همچنین احمد بن ابراهیم وراق، جعفر بن محمد ادمی و بکران بم احمد از او روایت کرده‌اند (ابن جزری، همانجا).
در منابع کهن به سال وفات ابن یزیدی اشاره نشده، ولی در برخی منابع متأخر سال ٢٣٧ق/٨٥١م به عنوان تاریخ تقریبی داده شده است (مثلاً نک‌ : بغدادی، ١/٤٤٠) که باتوجه به برخی قراین مانند روایت غیرمستقیم محمد بن عباس یزیدی (د ٣١٠ق) در اسناد کتاب غریب القرآن از او چندان دور از واقع نمی‌نماید.
مهم‌ترین اثر او غریب القرآن است که کوشش محمد سلیم حاج در بیروت (١٤٠٥ق/١٩٨٥م) و بار دیگر به کوشش عبدالرزاق حسین در همانجا (١٤٠٧ق/١٩٨٧م) به چاپ رسیده و هر دو چاپ براساس نسخۀ کتابخانۀ کوپریلی صورت گرفته است. مؤلف در این اثر بیشتر به شیوه‌ای لغوی به بحث در غرایب قرآن پرداخته و گه‌گاه در آن به آیات، احادیث، امثال و اشعار استشهاد کرده است. این کتاب از کهن‌ترین متون بازمانده دربارۀ غرایب قرآن و از این حیث حائز اهمیت است (برای مقایسۀ سبک آن با چند کتاب غریب القرآن از مؤلفان دیگر، نک‌ : سلیم حاج، ٣٦-٤٤).
گزارشهای متعددی از تداول این کتاب به‌ویژه در سده‌های ٦ و ٧ق در مشرق و مغرب در دست است (نک‌ : ابن خیر، ٦٧؛ ابن جوزی، جم‌ ؛ رعینی، ٤٣؛ قفطی، ٢/١٥١). قفطی (همانجا) گوید: ابوسیف قزوینی معتزلی تصور کرده که غریب القرآن از تألیفات پدر ابن یزیدی بوده است. این تصور برای ابن خیر اشبیلی (همانجا) نیز پیش آمده، اما شبهه‌ای که برای بروکلمان (GAL, S, I/٩٤٢) و به تبع او سزگین (GAS, I/٤٩) پدید آمده است، ظاهراً ناشی از برداشتی غیردقیق از عبارت صفحۀ عنوان نسخۀ کوپریلی شم‌ ٢٠٥ (روایه ابی عبداللـه محمد بن عباس... عن عمه الفضل بن محمد و عمه) بوده است (برای اثبات انتساب کتاب به ابن یزیدی، نک‌ : سلیم حاج، ١٨-٢١؛ حسین، ٧-١٠).
ابن ندیم (ص ٣٨، ٥٦) و خطیب بغدادی (همانجا) به اثر دیگری از او با عنوان الوقف والابتداء در علم قرائت، اشاره کرده‌اند و یاقوت کتابی با همین عنوان را به پدر او نسبت داده است (١٩/٣١؛ برای جایگاه این اثر در میان آثار تألیف شده در این موضوع، نک‌ : مرعشلی، ٦١-٦٢). دیگر از آثار او اقامه اللسان علی المنطق و کتابی مختصر در نحو را باید ذکر کرد (ابن ندیم، ٥٦؛ خطیب، همانجا).
مآخذ: ابن انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهه الالباء، به کوشش ابراهیم سامرایی، بغداد، ١٩٥٩م؛ ابن جزری، محمد، غایه النهایه، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، زادالمسیر، بیروت، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ ابن خالویه، حسین بن احمد، مختصر فی شواذ القرآن، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٩٣٤م؛ ابن خبر، محمد، فهرسه، به کوشش فرانسیسکو کودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛ ابن زنجله، عبدالرحمن بن محمد، حجه القراءات، به کوشش سعید افغانی، بیروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٤م؛ ابن مجاهد، احمدبن موسی، السبعه، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٧٢م؛ ابن مهران، احمدبن حسین، المبسوط، به کوشش سبیع حمزه حاکمی، دمشق، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ ابن ندیم، الفهرست؛ ابن یزیدی، عبداللـه بن یحیی، غریب القرآن، نسخۀ خطی کتابخانۀ کوپریلی استانبول، شم‌ ٢٠٥؛ بغدادی، هدیه؛ حسین، عبدالرزاق، مقدمۀ غریب القرآن ابن یزیدی، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ رعینی، علی بن محمد، برنامج، به کوشش ابراهیم شبوح، دمشق، ١٣٨١ق/١٩٦٢م؛ زبیدی، محمدبن حسن، طبقات النحویین و اللغویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٧٣م؛ سلیم حاج، محمد، مقدمه بر غریب القرآن ابن یزیدی، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛ مرعشلی، یوسف عبدالرحمن، مقدمه بر المکتفی ابو عمرودانی، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ یاقوت، ادبا، نیز:
GAL, S; GAS.
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث