دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢٢٠
| ابوسعيد کوچکونجی جلد: ٥ شماره مقاله:٢٢٢٠ |
اَبوسَعيدِ كوچكونجي، مظفرالدين ابوسعيد بن كوچكونجي (كوچونجي، كوچم) خان ابن
ابي الخيرخان بن دولت شيخ اوغلان (د ٩٣٩ق/ ١٥٣٢ م)، فرمانرواي ازبك از خاندان
شيباني (زامباور، ٤٠٣؛ اوزن چارشيلي، III/(٢)/٢٦٠). پدرش از جانب مادر به خاندان
تيموري مي پيوست و نوة دختري ميرزا الغ بيگ گوركاني بود (غفاري، ٢٠٨؛ نوائي، ١٩٤).
ابوسعيد چهارمين حكمران از اين خاندان با طهماسب اول صفوي (حك ٩٣٠ ـ ٩٨٤ ق) معاصر
بوده است.
ابوسعيد پس از درگذشت پدرش در سمرقند (٩٣٦ق/ ١٥٣٠ م) عنوان خاني يافت و قائم مقام
او شد (روملو، چ نوائي، ٣٠٧؛ اسكندر بيك، ١/٥٨). پس در ماوارءالنهر خطبه و سكه به
نام او كردند (قمي، ١/١٩٦). وي پيش از رسيدن به فرمانروايي، در بيشتر يورشهاي
ازبكان به ماوراء النهر و خراسان همچون پدر و برادرانش شركت داشت، چنانكه جنگ وي با
نيروهاي قزلباش به فرماندهي امير نجم ثاني، در حمايت از عبيدالله خان (قمي، ١/١٢٢ ـ
١٢٣؛ خواندمير، ٤/٥٢٨ ـ ٥٢٩) و شركت در محاصرة هرات همراه پدرش (روملو، چ سيدن،
١٨٦) از آن جمله اند. اما ابوسعيد چون به فرمانروايي نشست، درگيري با نيروهاي
قزلباش را بي فايده دانست (اسكند بيك، همانجا) و از شركت مستقيم در جنگ با قزلباش
خودداري ورزيد؛ چنانكه در خواست كمك عبيدالله خان ازبك را در جنگ با طهماسب صفوي رد
كرد و گفت: «…ما در جنگ قزلباش رفيق تو نيستيم، اولي وانسب آن است كه تو نيز به
مملكت خود قناعت نموده، دست از اين تلاش بي فايده بازكشي» (همانجا) و خانان قپچاق
را با گفتن اينكه «محاربه و مقاتله با پادشاه قزلباش صورتي ندارد» (قمي، ١/٢٠٩)، از
جنگ با ايران منع كرد. همچنين وقتي عبيدالله خان ازبك. به محاصرة بهرام ميرزا صفوي
در هرات پرداخت، ابوسعيد نه تنها در اين جنگ شركت نكرد، بلكه «اتاليق» خود را براي
درخواست صلح به ميانجيگري فرستاد (اسكندربيك، ١/٦٠؛ روملو، همان، ٢٤٣).
ابوسعيد سرانجام در سمرقند درگذشت (همان، ٢٤٧) و عبيدالله خان به جاي او به حكومت
رسيد (رضانور، ٣/٢٣٥؛ زامباور، همانجا).
مآخذ: اسكندر بيك منشي، تاريخ عالم آراي عباسي، تهران، ١٣٥٠ ش؛ خواندمير، غياث
الدين، حبيب السير، تهران، ١٣٦٢ ش؛ رضانور، تورك تاريخي، استانبول، ١٣٤٢ق/ ١٩٢٤ م؛
روملو، حسن بيك، احسن التواريخ، به كوشش عبدالحسين نوائي، تهران، ١٣٥٧ ش؛ همو، همان،
به كوشش چ . ن. سيدن، تهران. ١٣٤٧ ش؛ زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاكمـة في
التاريخ الاسلامي، به كوشش زكي محمد و حسن احمد محمود، بيروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠ م؛ غفاري
قزويني، قاضي احمد، تاريخ جهان آرا، تهران، ١٣٤٣ ش؛ قمي، قاضي احمد، خلاصـة
التواريخ، به كوشش احسان اشراقي، تهران. ١٣٥٩ ش؛ نوائي، عبدالحسين، شاه طهماسب صفوي،
تهران، ١٣٥٠ اشراقي، تهران، ١٣٥٩ ش؛ نوائي، عبدالحسين، شاه طهماسب صفوي، تهران.
١٣٥٠ ش؛ نيز: Uzuncarsili, I. H., Osmanli? tarihi, Ankara, ١٩٨٢.
علي اكبر ديانت