دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٧٤
| ابو البقاء عکبری جلد: ٥ شماره مقاله:١٩٧٤ |
اَبوالْبَقاءِ عُکْبَری، محبالدین عبداللـه بن حسین بن عبداللـه
(٥٣٨-٦١٦ق/١١٤٣-١٢١٩م)، نحوی و فقیه حنبلی. خاندانش از عُکْبَرا (شهری کوچک در
نزدیکی بغداد، نک : یاقوت، ٣/٧٠٥) برخاستند، اما خود در بغداد به دنیا آمد و در
همانجا پرورش یافت (ابن خلکان، ٣/١٠٠؛ ذهبی، المختصر، ٢١٤؛ قفطی، ٢/١١٦). از اینرو
وی را در نسبت به باب الاَزَج (از محلات بغداد، نک : سمعانی، ١/١١٩) اَزَجی نیز
خواندهاند (صفدی، الوافی، ١٧/١٣٩).
در کودکی به علت ابتلا به ابله از بینایی محروم شد (ابن اثیر، ١٢/٣٥٧؛ ذهبی، سیر،
٢٢/٩٢؛ ابن ایبک، ١٤١)، با این حال از همان اوان جوانی به کسب علوم مختلف پرداخت.
ادب عربی و نحو را از ابومحمد ابن خشّاب و ابوالبرکات ابن نجاح، لغت را نزد ابن
عصار، قرائات را از ابوالحسن بطائحی و فقه را نزد ابوحکیم نهروانی حنبلی و ابویعلی
صغیر فرا گرفت و از ابن بطّی، ابوزرعۀ مقدسی، ابن هیبرۀ وزیر و ابوبکر ابن نقور
حدیث شنید (ذهبی، المختصر، سیر، همانجاها؛ ابوشامه، ١١٩-١٢٠؛ ابن خلکان، همانجا؛
ابن رجب، ٢/١١٠) و در تمامی این علوم تبحر یافت.
وی علاوه بر نحو، لغت، فقه و قرائات قرآن، در علم فرائض، حساب، جبر و مقابله و
ادبیات نیز صاحب اطلاع بود، تا آنجا که ابن جوزی مشکلات خود را در ادبیات بر او
عرضه میکرد. ابوالفرج ابن حنبلی، ابوالبقاء را در تمامی این علوم امام میخواند.
گویند که او در ٩ علم نظر میداد (همانجا؛ صفدی، همان، ١٧/١٤٠). آوازۀ شهرتش در
زمان حیات از مرزها گذشت و از اقطار مختلف سرزمینهای اسلامی، طالبان برای فراگیری
علم به سوی او میشتافتند (ابن خلکان، ٣/١٠٠-١٠١؛ ابن رجب، همانجا). یاقوت او را
استاد و پیشوای عصر میخواند (همانجا) و ابن نجار، ضمن اشاره به ملازمت طولانی خود
با او، تصریح میکند که بسیاری از تألیفاتش را نزد او قرائت کرده است. از دیگر
کسانی که نزد او علوم مختلف چون فقه، ادب و حدیث فرا گرفتند، میتوان ابن ابی
الجیش، ابن دبیثی، پیاءالدین مقدسی، جمالالدین ابن صیرفی و ابوالفرج ابن حنبلی را
نام برد (ذهبی، المختصر، همانجا، سیر، ٢٢/٩٢-٩٣؛ ابن رجب، ٢/١١٠-١١١، ١١٣). او
همچنین مدتی معید ابوالفرج ابن جوزی در مدرسۀ باب الازج بود (همو، ٢/١١٠).
ابوالقاء فقیهی حنبلی مذهب بود. زمانی تدریس در مدرسۀ نظامیۀ بغداد را به او
پیشنهاد کردند، اما از آنجا که پیروی مذهب شافعی از شروط تدریس بود، حاضر نشد مذهبش
را رها کند و آن مقام را بپذیرد (ذهبی، همان، ٢٢/٩٣؛ ابن رجب، ٢/١١١؛ صفدی، همانجا؛
برای برخی از آراءِ فقهی او، نک : ابن رجب، ٢/١١٣-١١٤). صفدی علاوه بر فنون یاد
شده، به شاعری ابوالبقاء نیز اشاره دارد (نکت، ١٧٩)، اما آنچه در غالب منابع به
عنوان شعر از وی نقل شده، ٣ بیت در مدح وزیر ناصر بن مهدی علوی است (قفطی، ٢/١١٨؛
صفدی، الوافی، ١٧/١٤٢؛ ابن ایبک، ١٤١-١٤٢). این ابیات خالی از هرگونه احساس شاعرانه
است، اما ابن رجب ١٢ بیت از ٢ غزل وی را آورده (٢/١١٢-١١٣) که از روح لطیف و قریحۀ
توانای سراینده حکایت دارد.
ابوالبقاء به سبب نابینایی، در قرائت متون نیازمند کمک شاگردانش بود، لذا به کنایه
او را «تلمیذ تلامذته» (شاگرد شاگردانش) خواندهاند، چنانکه حتی بسیاری از کتب ادب
را از زبان همسر خود شنیده بود (قفطی، ذهبی، همانجاها؛ ابن رجب، ٢/١١١). او در
تألیف دارای روشی خاص بود، بدینگونه که هرگاه ارادۀ تصنیف می کرد، همۀ کتابهایی را
که در آن زمینه نگارش یافته بود، گرد میآوردو پس از استماع این کتابها، آنچه را که
به حافظه سپرده شده بود، املا میکرد (همانجاها).
چنانکه گذشت، ابوالبقاء در زمینۀ علوم مختلف از چنان تبحری برخوردار بود که او را
عالم بینظیر روزگارش میخواندند (ابن رجب، همانجا، به نقل از ابن نجار؛ ابن خلکان،
٣/١٠٠). با این حال آنچه باعث اشتهار او گردید، تسلط وی بر علم نحو بود. موضوع
کثیری از تألیفات او را مباحث مربوط به نحو تشکیل میدهد و حتی در آنجا که به شرح
ابیات و بیان قرائات قرآن و حدیث میپردازد، به بیان اعراب الفاظ اهتمام دارد.
باوجود رواج آثار متعدد ابوالبقاء، در مورد مذهب نحوی او بین محققان معاصر تشتت
بسیاری دیده میشود. دیدگاه او در کتابهایش بیشتر به مکتب بصره گرایش دارد. وی به
تقویت و تبیین آراء علمای این مکتب پرداخته است و حجم بسیاری از تألیفاتش را بیان،
شرح و تلخیص آراءِ کسانی چون سیبویه، ابوعلی فارسی و ابن جنی تشکیل میدهد (قس:
عناوین کتب او، صفدی، الوافی، ١٧/١٤١-١٤٢؛ ابن رجب، ٢/١١١-١١٢). لذا عموماً او را
عالمی بصری میخوانند (نبهان، ١٦-١٧؛ مخزومی، ٩٥-٩٦)، لیکن معاصرانی که قائل بر
وجود مکتب بغداد هستند و علمایی چون ابوعلی فارسی، ابن جنی، ابن سراج و زمخشری را
با بغدادی مذهب میدانند، او را نیز به اعتبار عناوین آثارش و همچنین تأیید برخی
آراء کوفیان (مثلاً نک : ابوالبقاء، اعراب الحدیث، ١٢٠)، پیرو مکتب بغداد میدانند
(ضیف، ٢٧٩؛ محمود، ٣٩٩-٤٠٠)، اما امر غریبتر وجود کتابی در شرح دیوان متنبی منسوب
به ابوالبقاء است که شارح در مواضع مختلف آن (نک : «التبیان»، ١/١٤٤، ١١٦،
٢٩٩-٣٠٠، جم( به صراحت خود را از کوفیان میشمرد و همین امر سبب گردیده است تا
برخی ابوالبقاء را بدون توجه به دیگر آثارش پیرو مکتب کوفی بنامند (نک : طنطاوی،
١٨٠؛ سقا، «ط»؛ قس: نبهان، ١٧؛ برای توضیح بیشتر، نک : بخش آثار).
آثار: ابوالبقاء دارای تصانیف متعدد در علوم مختلف است و بخش وسیعی از شرح احوالش
را در منابع، اسامی تألیفات وی تشکیل میدهد. برخی از آثار وی اینهاست:
الف ـ چاپی:
١. اعراب الحدیث النبوی. این اثر از کتابهای نادری است که در زمینۀ اعراب احادیث
نوشته شده و در نوع خود کمنظیر است. چنانکه مؤلف در مقدمۀ کتاب بیان میکند، وی
این اثر را به درخواست شاگردان و در مواردی که در اعراب الفاظ اشکال دانستهاند،
املا نموده است. این کتاب بر پایۀ جامع الاسانید ابوالفرج ابن جوزی و به ترتیب
عناوین صحابه نوشته شده است (نک : ص ٢٩-٣٠). کتاب اثری تعلیمی است که در آن به ذکر
مسائل مورد نیاز طالبان اکتفا و از بیان بیمورد مناقشات و بحث و استدلال در آراءِ
نحویان خودداری شده است. نظایر و شواهد متعددی از قرآن مجید و اشعار عرب در بیان
مطالب آمده است. اعراب الحدیث توسط عبدالاله نبهان در دمشق (١٣٩٧ و ١٤٠٧ق) و نیز در
اردن به کوشش حسن موسی شاعر (١٩٨١م) به چاپ رسیده است.
٢. املاء ماممنّ به الرحمن. از این کتاب با عنوانهای اعراب القرآن، التبیان فی
اعراب القرآن و عناوین دیگری با همین مضمون یاد شده است. کتاب در بیان اعراب الفاظ
قرآن و وجوه مختلف قرائات نوشته شده است. ابوالبقاء در مقدمۀ کتاب انگیزۀ خود را در
تألیف و فراهم آوردن کتابی با حجم اندک و بار علمی فراوان یاد میکند (ص ٣)، لذا از
ذکر اعراب ظواهر خودداری میکند و همچون اعراب الحدیث کمتر درگیر اختلاف آراء
نحویان و بحث و استدلال در صحت و سقم آنها میگردد. مؤلف در این کتاب بر آراء
سیبویه تأکید خاص دارد و در موارد مختلف به ذکر نظریات کسانی چون ابوعلی فارسی، ابن
جنی، مبرد و خلیل نیز میپردازد. ابوالبقاء هنگان ذکر وجوه مختلف قرائات علاوه بر
قرائات مشهور، به شواذ نیز توجه دارد. این اثر بارها به چاپ رسیده است که از جمله
میتوان به چاپهای تهران (١٢٧٦ق)، قاهره (١٩٦١م) به کوشش ابراهیم عطوه عوض و نیز
قاهره (١٣٧٧ق) به کوشش مصطفی سقا اشاره کرد.
٣. التبییان فی شرح الدیوان، در شرح دیوان متنبی. در اینکه ابوالبقاء شرحی بر دیوان
متنبی داشته است، منابع اتفاق نظر دارند (نک : ذهبی، المختصر، همانجا؛ قفطی،
٢/١١٧؛ ابوشامه، ١٢٠)، امام چنانکه گذشت، در شرحی که هماکنون به ابوالبقاء منسوب
است، شارح بارها خود را کوفی میخواند و این نکته سبب شده است تا جمعی از معاصران،
انتساب این شرح را به او نادرست بدانند (نک : ضیف، ٢٧٩-٢٨٠؛ مخزومی، ٩٦). همچنین
شارح از قرائت خود نزد مکی بن ریّان ماکسینی در موصل و ابومحمد عبدالمنعم بن صالح
تمیمی در مصر یاد میکند («التبیان»، ١/«ب، ج»، ١٧، ٨١)، در صورتی که منابع به سفر
ابوالبقاء به مصر و موصل اشارهای ندارند. در عین حال شارح به اثری از خود با عنوان
الاغراب فی الاعراب اشاره دارد (همان، ١/٨٧) که در پارهای از منابع متأخر این
عنوان در میان تألیفات ابوالبقاء ذکر شده است (ابن رجب، ٢/١١٢؛ داوودی، ٢٣٣). شرح
موجود در حقیقت مجموعهای از شرحهای مختلف دیوان توسط افرادی چون ابن جنی،
ابوالعلاء معری، خطیب تبریزی، واحدی و آراء کسانی همچون ابن فورّجه، ابوبکر خوارزمی
و دیگران است. در شرح ابیات که براساس ترتیب دیوان مرتب گردیده، ب سه نکتۀ اصلی:
اعراب الفاظ مشکل، شرح لغات غریب و معنای بیت توجه شده است («التبیان»، ١/«ج، د»).
کتاب بارها از جمله در قاهره (١٢٨٧ق) به کوشش ابراهیم دسوقی و نیز در همانجا
(١٩٧٢م) به کوشش مصطفی سقا و دیگران به چاپ رسیده است.
٤. التبیین عن مذاهب النحوّیین، تلخیصی است از الانصاف ابن انباری که در بیروت
(١٩٨٦م) به کوشش عبدالرحمن عثیمین چاپ شده است.
٥. شرح لامیه العرب یا اعراب لامیه الشنفری، در ١٤٠٢ق توسط محمد خیر حلوانی در مجله
المجمع العلمی العراقی (ج ٣٣) و پس از آن بهطور مستقل در سالهای ١٩٨٣ و ١٩٨٤م به
کوشش محمد ادیب جمران در بیروت منتشر شده است.
٦. شرح ما فی المقامات الحریریه من الالفاظ اللغویه. بخش اول کتاب به کوشش علی صائب
در بغداد (١٩٧٥م) به چاپ رسیده است.
٧. اللباب فی شرح علل البناء و الاعراب، به کوشش خلیل بنیان حسون، بغداد، ١٩٨٥م.
٨. مسأله فی قول النبی: انّما یرحم اللـه من عباده الرحماء، که همراه با کتاب مسائل
نحو مفرده به چاپ رسیده است (نک : شم ١٠).
٩. مسائل خلافیه فی النحو، به کوشش محمد خیر حلوانی، حلب، ١٩٧١م.
١٠. مسائل نحو مفرده، به کوشش یاسین محمد سواس، در مجله معهد المخطوطات العربیه (ج
٢٦).
١١. المَشوف المعلَم فی ترتیب اصلاح المنطق علی حروف المعجم، به کوشش یاسین محمد
وسواس، مکه، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م.
ب ـ خطی: ١. اعراب الشواذّ من القراءات یا اعراب القراءات الشواذّ. نسخهای از آن
در مصر نگهداری میشود (نک : سید، ١/١٩)؛ ٢. بحث فی بعض الصحابه و سؤالین و
جوابهما. نسخهای از آن در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق موجود است (همو، ١/١١٩)؛ ٣.
التلقین، در نحو. نسخۀ این کتاب در لیدن نگهداری میشود (ورهووه، ٣٦٢)؛ ٤. شرح
الایضاح و تکملته. نسخهای از این اثر در مصر موجود است (زیدان، ٣/٤٤)؛ ٥. شرح
الحماسه لأبی تمّام. نسخههای آن در کتابخانههای کوپریلی و ینی جامع موجود است
(کوپریلی، شم ١٣٠٧؛ GAS, II/٧٢)؛ ٦. شرح خطب ابن نباته. نسخهای از آن در لیدن
نگهداری میشود (ورهووه، ١٦٢؛ برای نسخهای دیگر در استانبول، نک : ZDMG,
LXVIII/٣٩٠)؛ ٧. شرح لامیه العجم. نسخههایی از این شرح در کتابخانههای برلین،
وین، اسکوریال، موصل، لیدن و خالدیه موجود است (آلوارت، شم ٧٤٦٩, ٧٨٥٨؛ ورهووه،
١٦٦؛ احمد، ٦/٣٠؛ منجد، ٥٧؛ فلوگل، شم ٤٦٧ و ESC٢; ١٩٩٦(٤٢)، شم ٣٢٥)؛ ٨. شرح
اللمع ابن جنی یا المتبع فی شرح اللمع (برای نسخههای این کتاب، نک : آمبروزیانا،
شم ١٢٢؛ خالدوف، شم ٦٧٥٢)؛ ٩. عَدُّ الآی. نسخۀ خطی کتاب در کتابخانۀ فاتح موجود
است (GAL, I/٣٣٥)؛ ١٠. المحصّل فی شرح المفصّل زمخشری (برای نسخ خطی کتاب، نک :
سید، ١/٣٩٥؛ آربری، شم ٣١٢٨؛ حتی، شم ٣٢٧؛ GAL, S, I/٥١٠)؛ ١١. الموجز فی ایضاح
الشعر الملغز (آلوارت، شم ٦٥٥١). همچنین المصنّف که تلخیصی از آن با عنوان البیان
و التعریف فی اسباب ورود الحدیث الشریف توسط ابن حمزۀ حسینی انجام گرفته، در ٢ جلد
در حلب (١٣٢٩-١٣٣٠ق) به چاپ رسیده است.
آثار بسیاری نیز در علوم مختلف به ابوالبقاء منسوب است که از آنها تا به امروز اثری
به دست نیامده است (برای اسامی این کتب، نک : ابن خلکان، ٣/١٠٠؛ ذهبی، سیر،
٢٢/٩٢-٩٣؛ صفدی، الوافی، ١٧/١٤١-١٤٢؛ ابن رجب، ٢/١١١-١١٢).
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن خلکان، وفیات؛ ابن ایبک، احمد، المستفاد من ذیل تاریخ
بغداد، به کوشش قیصرابوفرح، بیروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٨م؛ ابن رجب، عبدالرحمن بن احمد، طبقات
الحنابله، به کوشش محمد حامد الفقی، قاهره، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ابوالبقاء عکبری، عبداللـه
بن حسین، اعراب الحدیث النبوی، به کوشش عبدالاله نبهان، دمشق، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ همو،
املاء مامنّ به الرحمن، بیروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ همو، «التبیان فی شرح الدیوان»، همراه
دیوان ابیالطیب المتنبی، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ١٩٧٢م؛ ابوشامه،
عبدالرحمن بن اسماعیل، الذیل علی الروضتین، به کوشش عزت عطار حسینی، قاهره،
١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مکتبه الاوقاف العامه فی الموصل،
بغداد، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ داوودی، محمد ابن علی، طبقات المفسرین، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان،
بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن الدبینی، بیروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغه العربیه، به کوشش شوقی ضیف، قاهره،
١٩٥٧م؛ سقا، مصطفی، مقدمه بر «التبیان» (نک : هم : ابوالبقاء)؛ سمعانی، عبدالکریم
بن محمد، الانساب، به کوشش عبداللـه عمر البارودی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سید، فؤاد،
فهرس المخطوطات المصوره، قاهره، ١٩٥٤م؛ صفدی، خلیل بن ایبک، نکت الهمیان، قاهره،
١٣٢٩ق/١٩١١م؛ همو، الوافی بالوفیات، به کوشش دروتئا کراوولسکی، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛
ضیف، شوقی، المدارس النحویه، قاهره، ١٩٧٢م؛ طنطاوی، محمد، نشأه النحو و تاریخ اشهر
نحاه، به کوشش عبدالعظیم شناوی و محمد عبدالرحمن کردی، قاهره، ١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛ قفطی،
علی بن یوسف، انباه الرواه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛
کوپریلی، خطی؛ محمود، محمود حسینی، المدرسه البغدادیه، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ مخزومی،
مهدی، مدرسه الکوفه، قاهره، ١٣٧٧ق/١٩٥٨م؛ منجد، صلاحالدین، المخطوطات العربیه فی
فلسطین، بیروت، ١٩٨٢م؛ نبهان، عبدالاله، مقدمه بر اعراب الحدیث النبوی (نک : هم ،
ابوالبقاء)؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
Ahlward; Ambrosiana; Arberry; ESC٢; Flügel, G., Arabischen, persischen und
türkischen Handschriften der Kaiserlich-Königlichen Hofbibliothek zu Wien, Wien,
١٨٦٥; GAL; GAL, S; GAS; Hitti, ph. K., Garrett Collection of Arabic Manuscripts,
London, ١٩٣٨; Khalidov; Voorhoeve; ZDMG.
مریم صادقی