َبوبَکْرِ سِجِسْتانی، محمد بن عزیر (د ح ٣٣٠ق/٩٤٢م)، مفسر، ادیب و مؤلف در زمینۀ غریب القرآن. برخی چون دارقطنی (د ٣٨٥ق) و خطیب بغدادی او را محمد بن «عزیز» خوانده‌اند (نک‌ : ابن نقطه، ٧/٧). اکثر قریب به اتفاق منابع در نام و نسب او به «محمدبن عزیر» بسنده کرده‌اند، ولی در مواردی محمد بن عزیر بن اعین (نک‌ : ابن قاضی شهبه، ١٨٩)، محمدبن عمربن احمد (نک‌ : پرچ، شم‌ ٥٢٢؛ قس: ورهووه، ٢٦٠) و محمدبن عمربن احمدبن عزیر (ظاهریه، ٤٠٨؛ بانکیپور، TS, I/٥٩٠; XVIII(٢)/١٧٤) نیز ضبط شده است.
دربارۀ زندگی وی تقریباً چیزی دانسته نیست. از نسبت سجستانی چنین بر می‌آید که اصل او از سیستان بوده و در بغداد می‌زیسته است. به گفتۀ ذهبی: «وی تا حدود ٣٣٠ق در قید حیات بوده، اما ابن نجار دربارۀ تاریخ درگذشت او سکوت کرده است» (١٥/٢١٦، ٢١٧). براساس گفتۀ ابن خالویه (نک‌ : ابن خیر، ٦٤) وفات ابوبکر سجستانی پیش از ابوبکر محمدبن قاسم انباری (نک‌ : ﻫ د، ابن انباری) یعنی پیش از ٣٢٨ق واقع شده است. از این‌رو استنباط ابن شاکر (١٠/٣٠٦) و در پی او تلقی کرده‌اند، قابل تردید است.
دربارۀ مشایخ وی گزارشی در دست نیست. تنها می‌دانیم که او در تألیف غریب القرآن از ارشادات ابن انباری سود برده و ابن خالویه او را از شاگردان وی شمرده است (نک‌ : ابن انباری، ٢١٦؛ ابن خیر، ٦٣). از راویان ابویکر سجستانی تنها سه تن را می‌شناسیم که غریب القرآن را از او روایت کرده‌اند: ابواحمد عبداللـه بن حسین بن حسنون سامری (همو، ٦٢؛ ابن انباری، همانجا؛ علامۀ حلی، ٧٢-٧٣)، ابوعمرو عثمان بن احمدبن سمعان رزاز (ابن خیر، ٦١-٦٣، ٣٦٩؛ سمعانی، ٩/٢٩٠؛ ذهبی، ١٥/٢١٦)، ابوعبداللـه عبیداللـه بن محمد ابن بطۀ عُکبری (ابن خیر، ٦٣؛ ذهبی، همانجا)، ولی بنا به گفتۀ ابن خالویه (ابن خیر. همانجا) نه این سه تن و نه دیگری کتاب را مستقیماً از مؤلف استماع نکرده‌اند.
تنها اثری که از ابوبکر سجستانی می‌شناسیم کتاب غریب القرآن اوست که در برخی نسخ نزهه القلوب نامیده شده است (مثلاً نک‌ : ابن خیر، ٦١؛ حتی، شم‌ ١١٨٩). ریو (ص ٧٧) احتمال داده که نزهه القلوب عنوانی متأخر برای کتاب بوده باشد. مؤلف در این اثر به شیوه‌ای لغوی ـ روایی، الفاظ غریب قرآن را شرح کرده و برخلاف روش معمول معجم‌نویسان عرب، کلمات را بدون رعایت ریشۀ کلمه بر پایۀ حروف تهجّی مرتب کرده و حرکات سه‌گانه را با ترتیب فتحه، ضمه و کسره آورده است (مثلاً اَنْذَرْتَهُمْ، اَنْداداً...)، گفته شده تألیف این کتاب بیش از ١٥ سال به طول انجامیده و گویا ثمرۀ زندگی سجستانی بوده است (نک‌ : ابن انباری، ٢١٥-٢١٦؛ ابن خیر، ٦٣).
غریب القرآن از همان سدۀ ٤ق به عنوان اثری معتبر در این رشته به شمار آمده (نک‌ : ابن ندیم، ٣٧) و از آن پس نیز همواره یکی از نام‌آورترین آثار در این زمینه بوده است (نک‌ : زرکشی، ١/٢٩١؛ سیوطی، ٢/٣). این کتاب بارها از جمله در ١٣٥٥ق در قاهره به چاپ رسیده است. چندین نسخۀ خطی مربوط به سدۀ ٥ق از این کتاب در لندن، تاشکند و دوبلین موجود است (نک‌ : ریو، شم‌ ١٣٠؛ سیمنوف، شم‌ ٢٩٢٧؛ آربری، شم‌ ٣٠٠٩). این کتاب توسط مالک بن عبدالرحمن بن مُرَحّل سبتی به نظم کشیده شده (نک‌ : ابن جابر، ١٤٠) و به وسیلۀ محمد سعیدبن پیر عثمان رومی با عنوان رغائب الفرقان به ترکی ترجمه شده است (بغدادی، ١/٥٧٥). فخرالدین طریحی آن را به ترتیب معمول معاجم عربی درآورده و زوائدی بر آن افزوده که با عنوان تفسیر غریب القرآن به کوشش محمدکاظم طریحی در ١٣٧٢ق/١٩٥٣م در نجف به چاپ رسیده است. همچنین تحریری از غریب القرآن براساس ترتیب سوره‌ها و ایه‌ها به همراه زوائدی در هامش قرآن کریم به تصحیح عبدالحلیم بسیونی توسط کتابخانۀ سعیدیه در قاهره چاپ شده است.
مآخذ: ابن انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهه الالباء، به کوشش ابراهیم سامرائی، بغداد، ١٩٥٩م؛ ابن جابر و ادی آشی، محمد، برنامج، به کوشش محمد محفوظ، بیروت، ١٩٨٢م؛ ابن خیر، محمد، فهرسه، به کوشش کودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛ ابن شاکر، محمد، عیون التواریخ، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛ ابن قاضی شهبه، ابوبکربن احمد، طبقات النحاه و الغویین، به کوشش محسن عیاض، نجف، مطبعه النعمان؛ ابن ندیم، الفهرست؛ ابن نقطه، محمدبن عبدالغنی، «الاستدراک»، همراه با الاکمال ابن ماکولا، حیدرآباد دکن، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ بغدادی، ایضاح؛ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و ابراهیم زیبق، بیروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ زرکشی، محمدبن عبداللـه، البرهان، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧٢م؛ سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ سیوطی، الاتقان، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ ظاهریه، خطی (علوم قرآنی)، حسن؛ علامۀ حلی، حسن بن یوسف، «الاجازه الکبیره»، بحارالانوار مجلسی، ج ١٠٤، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ نیز:
Arberry; Bankipore; Hitti, ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection, Princeton, ١٩٣٨; Pertsch; Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤; Semenov, A. A., Sobranie vostochnykh Rukopiseĭ Akademii Nauk Uzbekskoĭ SSR, Tashkent, ١٩٥٧; TS; Voorhoeve.
احمد پاکتچی