اَبوالْبَیان، نَبَأ بن محمد بن محفوظ قرشی دمشقی شافعی، معروف به ابن حورانی (د ٥٥١ق/١١٥٦م)، صوفی، ادیب، شاعر، فقیه و محدث. طریقۀ بیانیه در دمشق منسوب به اوست. از سرگذشت و چگونگی سیر و سلوک و نیز استادان و شاگردان وی آگاهی چندانی در دست نیست. گفته‌اند که وی از کسانی چون ابن موازینی و ابن قبیس مالکی حدیث شنیده (یاقوت، ١٩/٢١٤؛ ذهبی. العبر، ٣/١٥؛ سبکی، ٤/٣١٨) و برخی چون ابن وفای سُلَمی و قاضی اسعد بن منجا از او حدیث شنیده اند (یاقوت، سبکی، همانجاها؛ ذهبی، سیر، ٢٠/٣٢٦). وی از میان صوفیه با ارسلان دمشقی مصاحبت داشته (یاقوت، سبکی، همانجاها؛ یافعی، ٣/٢٩٨) و ابن ملقن سلسلۀ خرقۀ خود را به او رسانده است (ص ٥٠٤-٥٠٥). به ابوالبیان کراماتی نیز نسبت داده‌اند که حاکی از اعتقاد عامۀ مردم به اوست (سبکی، همانجا؛ ابن حورانی، ٦٢؛ نبهانی، ١/٦١١؛ تاج العروس، ذیل «تبن» و «نبأ»). وی در دمشق درگذشت و در باب الصغیر در جوار صحابه به خاک سپرده شد (ابن قلانسی، ٥١٢؛ پس از مرگ او مریدانش بر آن شدند که بر مزار وی رباطی بسازند. این رباط به همّت ملک نورالدین محمود زنگی از اتابکان شام بنا گردید (سبکی، ذهبی، سیر، همانجاها) و به محلی برای برگذاری مجالس ذکر مریدان شیخ تبدیل شد.
ابوالبیان ادعیه و اذکاری مسجّع داشته است (ذهبی، العبر، همانجا؛ ابن شاکر، ١٢/٤٩٣؛ سبکی، یافعی، همانجاها) و به گفتۀ سبکی (همانجا) یکی از اذکار او تا زمان وی متداول بوده است. ابن کثیر کتابی مشتمل بر منظومه‌هایی از وی، به خط خود او، دیده بود که مریدانش آنها را، تا زمان ابن کثیر (د ٧٧٤ق)، با لهجه‌ای غریب می‌خوانده‌اند (ابن کثیر، همانجا). به نظر می‌رسد که این منظومه‌ها همان اذکار خاص ابوالبیان بوده که وی از بیم آشکار شدن اسرار و اعتقادات طریقۀ بیانیه آنها را با زبانی رمزی سروده بوده است. افزون بر اینها آثار و اشعار دیگری نیز به وی نسبت داده‌اند، از جمله: منظومه فی الصاد و الضاد (یاقوت، سبکی، همانجاها)؛ ردّیه‌ای بر متکلمان (ذهبی، همانجا؛ ابن عماد، ٤/١٦٠؛ نعیمی، ٢/١٩٢). وی مجموعه‌هایی نیز داشته است (یاقوت، ذهبی، ابن شاکر، ابن عماد، همانجاها).
مآخذ: ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، مرآه الزمان، حیدرآباد دکن، ١٣٧٠ق/١٩٥١م؛ ابن حورانی، عثمان بن احمد، الاشارات الی اماکن الزیارات یا زیارات الشام، به کوشش بسّام عبدالوهاب جایی، دمشق، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابن شاکر کتبی، محمد، عیون التواریخ، به کوشش فیصل سامر و نبیله عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛ ابن قلانسی، حمزه بن اسد، تاریخ دمشق، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن کثیر، البدایه والنهایه، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابن ملقن، عمربن علی، طبقات الاولیاء، به کوشش نورالدین شریه، قاهره، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ تاج العروس؛ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سبکی، عبدالوهاب بن تقی‌الدین، طبقات الشافعیه الکبری، قاهره، ١٣٢٤ق؛ نبهانی، یوسف بن اسماعیل، جامع کرامات الاولیاء، به کوشش ابراهیم عطوه عوض، قاهره، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ نعیمی دمشقی، عبدالقادر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ یافعی، عبداللـه بن اسعد، مرآه الجنان، حیدرآباد دکن، ١٣٣٨ق؛ یاقوت، ادبا.
مینا حفیظی