اَبو طاهِرِ خُسْرَواني، طيّب بن محمد، از شاعران دورة ساماني (سدة ٤ ق)، متخلص به خسرواني، از زندگي و احوال وي آگاهي چنداني در دست نيست. بنابر گفتة عوفي، ابوطاهر از شاعران نامور دربار سامانيان بوده و در دولت ايشان با آسودگي و تنعم مي زيسته است (٢/٢٠). گفته اند كه وي تخلص خود را از نام يكي از مقامهاي موسيقي كه آن را به فارسي «خسرواني» و به عربي «الطرائق الملوكي‌ـة» مي گفته اند، گرفته است. با استناد به همين نكته و با توجه به قطعه شعري هجايي كهدر لغت فرس اسدي به نا ماو آمد هاست، احمتمال داده اند كه ابوطاهر اهل موسيقي نيز نبوده است (بهار، ١/١١٤).
محمد عبده، دبير بغراخان (د٣٨٣ق/٩٩٣ م) از پادشاهان ايلك خانيه، بيتي از ابوطاهر را در شعر خود تضمين كرده است (رادوياني، ١٠٣ ـ ١٠٤). عوفي قطعه اي را كه اين بيت با تفاوتي بسيار اندك در آن تضمين شده، به فردوسي نسبت داده است (٢/٣٣)، ولي نوشتة رادوياني (د نيمة دوم سدة ٥ ق) به سبب تقدم زماني بر قول مشهور عوفي (د ٦٣٥ق/ ١٢٣٨ م) رجحان دارد، به خصوص كه رادوياني در جاي ديگر از ترجمان البلاغه بيتي به همين وزن و قافيه و در همان مضمون، يعني شكايت از ناتواني و پيري، از محمد عبده نقل كرده است (ص ١٥) كه بي شك متعلق به قطعة مذكور است. شمس قيس رازي در فصل «سرقات شعريه» دو بيت از اشعار ابوطاهر خسرواني را كه در نكوهش خضاب كردن سر و موي در پيري است، نقل كرده و نوشته است كه وي مضمون آن ابيات را از يك بيت رودكي برگرفته است (ص ٤٧٠). برخي از متأخران اين دو بيت را تعريض به رودكي كه عادت به خضاب كردن داشته است، دانسته اند و دو بيت شعر رباعي مانندي را كه در بعضي از تدكره ها به رودكي نسبت داده شده است، جواب رودكي به ابوطاهر به شمار آورده اند (نك‌ : لغت نامة دهخدا). البته اين سخن مبتني بر حدس است و در منابع كهن و معتبر ذكري از آن نيست.
از اشعار ابوطاهر خسرواني ابيات كمي باقي مانده است. افزون بر بيتي كه محمد عبده آن را تضمين و دوبيتي كه شمس قيس نقل كرده است، ابيات ديگري نيز از وي در تذكره ها آمده است (نك‌ : عوفي، ٢/٢٠؛ اوحديؤ ٣٤١). غزلي نيز از وي در دست است كه ظاهراً اولين بار در سفينة غزلي متعلق به دورة تيموري يافت شده است (نك‌ : رشيد ياسمي، ٦٠؛ نفيسي، ١٣٦). بر اين مجموعه بايد ابيات پراكنده ديگر او را كه در فرهنگها به عنوان شاهد براي برخي لغتها آورده شده است، افزود.تاريخ وفات او را مؤلف تذكرة شاهد صادق. ٣٤٢ ق نوشته است (اقبال، ٣٣).
مآخذ: اقبال آشتياني، عباس، «شاهد صادق»، يادگار، تهران، ١٣٢٤ ش، شم‌ ٤؛ اوحدي بلياني، عرفات العاشقين، نسخة خطي كتابخانة ملك، شم‌ ٥٣٢٤؛ بهار، محمد تقي، بهار و ادب فارسي، به كوشش محمد گلبن، تهران، ١٣٥١ ش؛ رادوياني، محمد بن عمر،‌ ترجمان البلاغه، به كوشش احمد آتش، تهران، ١٣٦٢ ش؛ رشيد ياسمي، غلامرضا، «خسرواني»، نوبهار، ١٣٠١ ش، شم‌ ٤؛ شمس قيس رازي، محمد، المعجم في معايير اشعار العجم، به كوشش محمد قزويني و مدرس رضوي، تهران، ١٣٣٨ ش؛ عوفي،‌ محمد، لباب الالباب، به كوشش ادوارد براون، ليدن، ١٣٢١ق/ ١٩٠٣ م؛ لغت نامة دهخدا؛‌ نفيسي، سعيد، «غزلي از سخرواني»، مجلة شرق، تهران، ١٣٠٩ ـ ١٣١٠ ش. محمد عبدعلي