اَبورَأسِ جَربي، محمد بن احمد بن ناصر هذلي (١١٦٥ ـ ١٢٣٨ق/ ١٧٥٢ ـ ١٨٢٣م)، نويسنده و ادب تونسي. اصل او از جريرة جربة تونس بود. دوران كودكي را به سختي و تنگدستي سپري كرد، اما براي تحصيل علم از پاي ننشست و رنج سفر را بر خود هموار ساخت و در شهرهاي افريقاي شمالي نزد دانشمندان عصر دانش آموخت (حفناوي، ٢/٣٤١؛ كراچكوفسكي، ٢/٧٦٨). پس از تكميل تحصيلات به تدريس پرداخت و سپس بر مسند قضا نشست و سرانجام منصب افتاء يافت (همانجا).
اطلاعات ما دربارة زندگي و تحصيلات و استادان ابورأس به تقريب منحصر است به آنچه خود او در اين باب نوشته است (همو، ٢/٧٦٩). وي علاوه بر شهرهاي افريقاي شمالي به مصر و شام و حجاز سفر كرد و در كتاب رحلتي و نحلتي، گزارش اين سفرها را آورده و به ويژه شهر فاس را به تفصيل وصف كرده است (زركلي، ٦/١٨). او از نويسندگان پركار سده هاي اخير محسوب مي شود و بيش از ١٤٠ اثر برجاي نهاده و در اين مورد خود را با سيوطي مقايسه مي كرده است (كراچكوفسكي، ٢/٧٦٨). حفناوي او را ه علم و فضيلت بسي ستوده و جامع و پيشواي علوم معقول و منقول خوانده است (همانجا) و كراچكوفسكي وي را از نويسندگان متوسط عصر خود شمرده است (٢/٧٦٩).
آثار:
آثار چاپ شدة ابو رأس از اين قرار است: الحلل السندسي‌ـة في شأن وهران والجزيرة الاندلسي‌ـة، فصيده اي است كه به
مناسبت گشوده شدن وهران به دست محمد باي بن عثمان در ١٢٠٥ ـ ١٢٠٦ق (كراچكوفسكي، زركلي، همانجاها) سروده است. اين قصيده را فوربيگه به فرانسه ترجمه كرده كه همراه با متن عربي آن در ١٩٠٢ و ١٩٠٣ در الجزاير چاپ شده است (GAL, S, II/٨٨٠؛ سركيس، ٢/١٨٣٥). خود او اين قصيده را در كتاب ديگرش با عنوان عجائب الاسفار و لطائف الاخبار شرح كرده است. آرنو اين شرح را ترجمه كرده كه يك قسمت آن در ١٨٧٥م در «مجلة آفريقايي » چاپ شده است (نكـ: GAL, S، همانجا). نسخهاي از همين قصيده همراه با شرح آن در پاريس (دوسلان،‌ ٧٣٣) و تلمسان (GAL, S همانجا) موجود است. شرح ديگري هم از خود او با عنوان القصص المغرب عن الخبر المعرب عمّا وقع بالاندلس و ثغور المغرب به عمل آمده كه نسخه اي از آن در اختيار سد حسن قادري است (نكـ: GAL, II/٦٥٥؛ مختار وكيل، ٢/١٥٨)؛ الاصحاب‌ـة، كه به گفتة بروكلمان (GAL، همانجا) قمستي از آن با عنوان تاريخ جزيرة جري‌ـة يا وصف الجزيرة همراه ترجمة آن در ١٨٨٤م در تونس چاپ شده است؛ مؤنس الاحب‌ـة في اخبار جري‌ـة، كه در ١٩٦٠م در تونس چاپ شده است.
برخي از آثار چاپ نشدة ابورأس اينهاست: رحلتي و نحلتي (زركلي، همانجا)؛ زهرة في علم النسب و التاريخ، كه نسخه اي از آن در رباط موجود است (نكـ: مختار وكيل، ٢/٢٢٣).
مآخذ: حفناوي، محمد بن ابي القاسم، تعريف الخلف بر جال السلف، بيروت، ١٤٠٥ق؛ زركلي، اعلام؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربي‌ـة و المعرّب‌ـة، قاهره، ١٩٢٨م؛ كراچكوفسكي، ايگناتي، تاريخ الادب الجغرافي العربي، ترجمة صلاح الدين عثمان هاشم، قاهره، ١٩٥٧م؛ مختار وكيل، فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م؛ نيز:
De Slane; GAL; GAL,S.
حسن يوسفي اشكوري