َبوالْحَسَنِ اَبيوَرْدي،،علي بن احمد،معروف به دانشمند(٩٣٦-٩٦٦ق/١٥٣٠-١٥٥٩م)،متكلم و فقيه امامي و آشنا به علوم رياضي.در برخي منابع به او نسبت«قائني»نيز داده شده است(مثلاً كركي،١٧٥؛افندي،٥/٤٣٥٠).هيچ يك از منابع معتبر به تاريخ تولد او تصريح نكرده‌اند،اما با توجه به نوشتة قمي(١/٤٠٤)كه درگذشت او را در ٩٦٦ق در ٣٠سالگي دانسته است،مي‌توان زمان تولد او را به دست آورد.پدرش مولانا احمد كه از عالمان زمان خويش بود،نخست در بخارا به طريقت صوفيان پيوست،سپس به ايران بازگشت و در كاشان اقامت گزيد و به تدريس پرداخت(رازي،٢/٣٠).ح.اشي بر برخي كتابهاي منطق مانند شرح شمسيه و شرح مطالع از آثار او به شمار است(افندي،٥/٤٣٧).ابوالحسن نزد پدر خويش در همين شهر به دوران حكومت خان ميرزا،پسر معصوم بيگ صفوي،پرورش يافت(قمي،١/٤٠٤-٤٠٥).اگرچه برخي او را ساكن مشهد دانسته‌اند(بغدادي،١/٢٤)،ولي مسلم است كه بيشترين ايام عمر خود را در كاشان سپري كرده و از همين رو به كاشاني شهرت داشته است(قمي،همانجا؛افندي،٥/٤٣٥).
ابوالحسن كه از هوشي سرشار و حافظه‌اي قوي برخوردار بود،به زودي دانشهاي متداول زمان را فرا گرفت و به طوري كه گفته شد،به چنان مقام و پاية علمي رسيد كه كس را ياراي مباحثه با او نبود(روملو،٤١٠).در ١٤سالگي شرح تجريد و در ٢٠سالگي مجسطي را تدريس مي‌كرد(رازي،٢/٣٢)و روملو شرح تجريد را از او آموخت(روملو،٤١١).وي با محفوظات وسيعي كه داشت به تصحيح و استنساخ كتب حديث و رجال نيز مي‌پرداخت،چنانكه نسخه‌اي كامل از دورة كتاب تهذيب را با خط خود تحرير نمود(قمي،١/٤٠٤).كركي(همانجا)از روايت آثار ابوالحسن توسط حبيب الله بن علي طوسي از پدرش و عبدالعالي كركي از مؤلف ياد كرده است(قس:آقابزرگ،٥٦).ابوالحسن در جواني وفات يافت و پيكرش در دارالارشاد اردبيل به خاك سپرده شد.محتشم كاشاني-شاعر معروف سدة ١٠ق-در رثاي او شعري سروده و ماده تاريخ فوتش را«ماه اوج فضل»آورده كه با ٩٦٦ق برابر است(قمي،١/٤٠٥).
آثار:از ابوالحسن تأليفات چندي برجاي مانده كه نسخ خطي آنها در كتابخانه‌ها موجود است:١.اثبات الواجب و صفاته يا اثبات واجب الوجود،به زبان عربي كه به نوشتة افندي(٥/٤٣٦)تأليف آن را در ٩٦٣ق در سبزوار به انجام رسانده است.نسخ خطي آن در كتابخانة دانشگاه تهران(مركزي،١٦/٦٧٨-٦٧٩)،كتابخانة ملي(ملي،٩/١٨١)و مجلس شورا(دانش‌پژوه،فهرست كتابها،١/٣٨٨-٣٨٩)محفوظ است؛٢.بيان ديات و قصاص،رساله‌اي است مختصر به زبان فارسي در مقدار ديات و احكام آن(افندي،همانجا)كه نسخة آن در دانشگاه تهران(مركزي،١٦/٤٩٦-٤٩٧)موجود است؛٣.رساله‌اي در حل اشكالِ شكل پانزدهم از مقالة سوم اقليدس به زبان عربي(قس:رازي،٢/٣١-٣٢:كتاب حل ما لاينحل)كه نسخه‌هاي آن در كتابخانة مجلس شورا يافت مي‌شود(شورا،٩/٣٥٢-٣٥٣،١٤/٧١)؛٤.روض الجنان،در حكمت طبيعي به زبان عربي.اين اثر به ٥ حديقه و هر حديقه به چندين روضه تقسيم شده است و گزيده‌اي از آن،الحسني في الحكمة الطبيعية نام دارد(افندي،همانجا).نسخه‌هاي متعدد از روض الجنان در كتابخانه‌هاي مختلف موجود است(نكـ:شورا،٥/٢٧٨-٢٨٢،جمـ؛مركزي،٨/٥٥٦-٥٥٧؛ملك،١/٣٤١-٣٤٢؛آستان،٣/٤٣٠،٤/١٥٦-١٥٧،١١/١٦٤؛دانش‌پژوه،فهرست كتابخانه،٥/٨٨؛ريو،شمـ٧٢٨).از گزيدة الحسني نيز نسخه‌هايي در كتابخانة مجلس شورا(شورا،٥/٢١٠)و دانشگاه تهران(مركزي،١٦/٣١٠)مي‌توان يافت؛٥.شرح الفرائض النصيرية،شرحي است به عربي بر رسالة فرائض خواجه نصيرالدين طوسي در مسائل ارث كه نسخ آن در كتابخانه‌ها موجود است(نكـ:آستان،٥/٤٥٨؛مركزي،١٦/٢٢٥،٤٧٢،٤٧٤؛مرعشي،١٠/١١-١٢،٦/٣٤٥؛فاضل،١٦٣)؛٦.وجيزة لحل بعض من صفات الاشكالات الواردة علي الحركة(دانش‌پژوه،فهرست كتابها،١/٣٨٩).
از آثار يافت نشدة اوست:رساله‌اي در اصول دين به نام يكي از دختران شاه طهماسب صفوي،به زبان فارسي كه تأليف آن در ٩٦٤ق به پايان رسيده است(افندي،٥/٤٣٦؛قس:قمي،١/٤٠٤)؛شوراق در كلام(روملو، ٤١١)؛ مشارق و مرآﺓالافلاك در رياضيات(رازي، ٢/٣٢).
ماًخذ: آستان قدس، فهرست؛ آقابزرگ طهراني، طبقات اعلام‌الشيعه، قرن ١٠، به كوشش علي‌نقي منزوي، تهران، ١٣٦٦ ش؛ افندي، عبدالله، رياضي‌العلماء، به كوشش احمد حسيني، قم، ١٤٠١‌ق؛ بغدادي، ايضاح؛ دانش‌پژوه، محمدتقي و بهاءالدين علمي انواري، فهرست كتابهاي خطي كتابخانة مجلس سنا، تهران، ١٣٥٩‌ش؛ دانش‌پژوه، محمدتقي و علي‌نقي منزوي، فهرست كتابخانة سپهسالار، تهران، ١٣٥٦‌ش؛ رازي، امين‌احمد، هفت‌اقليم، به كوشش جواد فاضل، تهران، علمي؛ روملو، حسن‌بيك، احسن‌التواريخ، به كوشش چارلز، ن. سدن، بارودا، ١٩٣١‌م؛ شورا، خطي؛ فاضل، محمود، فهرست نسخه‌هاي خطي كتابخانة دانشكدة ادبيات، مشهد، ١٣٥٤‌ش؛ قمي، احمد، خلاصه‌التواريخ، به كوشش احسان اشراقي، تهران، ١٣٥٩‌ش؛ كركي، حسين‌بن‌حيدر، «فائدﺓ»، همراه بحارالانوار مجلسي، بيروت، ١٤٠٣‌ق/١٩٨٣‌م، ج ١٠٦؛ مرعشي، خطي؛ مركزي، خطي؛ ملك؛ ملي، خطي؛ نيز:
Rieu, Ch.,Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum,London, ١٨٩٤.
علي‌اكبر ديانت