اِبْنِ هانی، ابوعبداللـه محمدبن علی بن هانی لخمی سبّی (د ذیقعدۀ ٧٣٣/ ژوئیۀ ١٣٣٣)، شاعر، ادیب و نحوی معاصر نصریان غرناطه. اصل او از اشبیلیه است (ابن خطیب، ٣/١٤٣؛ سیوطی، ١/١٩٢)، اما وی در سبته پرورش یافت و زادگاه او نیز ظاهراً همین شهر بوده است. ابن هانی در سبته نزد مشاهیر علم و ادب به تحصیل پرداخت. قرائات و نحو را از ابواسحاق غافقی، ابوعبداللـه بن حریث و ابوبکر بن عبیده فرا گرفت (ابن خطیب، ٣/١٤٤؛ ابن جزری، ٢/٢١١-٢١٢؛ سیوطی، همانجا؛ پالنثیا، ٣٠٢) و چون شهرت یافت، به کار تدریس و تألیف مشغول شد. از شاگردان او، ابوالقاسم محمدبن احمد معروف به شریف حسنی و محمدبن قاسم بن احمد انصاری را می‌توان نام برد (نک‌ : ابن خطیب، ٣/١٩٩؛ کنون، ١/٢٢). منابع کهن مقام علمی او را بسیار ستوده‌اند (نک‌ : ابن خطیب، ٣/١٤٥-١٤٨). ابن خطیب (٣/١٤٣) شعر او را متوسط ارزیابی کرده و حدود٦٠ بیت از اشعار او را آورده است (٣/١٤٥-١٤٨؛ نیز نک‌ : مقری، ٦/٢٤٦-٢٤٨).
ابن هانی در جنگی که محمدبن اسماعیل ششمین پادشاه بنی نصر (حک‌ ٧٢٥-٧٣٣ق/١٣٢٥-١٣٣٣م) برای باز پس گیری جبل الطارق (یا جبل الفتح) آغاز کرده بود، داوطلبانه شرکت جست و بر اثر اصابت سنگ منجنیق کشته شد (ابن خطیب، ٣/١٥٢؛ ابن حجر، ٤/٩١؛ قس: عنان، ١٢٢-١٢٤). ابن جزری (٢/٢١٢) این واقعه را در ٧٣٤ق دانسته است. ابوبکر بن شیرین و ابوالقاسم حسنی او را رثا گفته‌اند (مقری، ٦/٢٥١-٢٥٣).
ابن هانی آثاری نیز داشته که چیزی از آنها بر جای نمانده است، بدین قرار: ١. ارجوزه فی الفرائض (ابن حجر، همانجا)؛ ٢. انتشاد الضوّال و ارشاد السوّال فی لحن العامه؛ ٣. بغیه المستطرف و غنیه المتطرف، که مجموعۀ مدونی بوده است از نوشته‌های ابومطرف ابن عمیره (ابن خطیب، ١/١٨٤، ٣/١٤٥)؛ ٤. شرح التسهیل؛ ٥. الغره الطالعه فی شعراء المائه السابعه؛ ٦. قوت المقیم (ابن خطیب، ابن حجر، همانجاها؛ ابن سوده، ٣١٦). ابن خطیب (٣/١٤٨-١٥٢) قطعه‌ای مسجع از نثر او را که خطاب به شاگردش ابوالقاسم حسنی نوشته، آورده است.
مآخذ: ابن جزری، محمدبن محمد، غایه النهایه فی طبقات القراء، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/١٩٣٣م؛ ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الدر الکامنه، حیدرآباد دکن، ١٣٥٠ق؛ ابن خطیب، محمدبن عبداللـه، الاحاطه فی اخبار غرناطه، به کوشش محمد عبداللـه عنان، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ ابن سوده، عبدالسلام بن عبدالقادر، دلیل مؤرخ المغرب الاقصی، مراکش، ١٣٦٦ق/١٩٥٠م؛ پالنثیا، آنخل گنثالث، تاریخ الفکر الاندلسی، ترجمۀ حسین مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ سیوطی، بغیه الوعاه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ عنان، محمد عبداللـه، نهایه الاندلس و تاریخ العرب المنتصرین، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ کنون، عبداللـه، النبوغ المغربی، بیروت، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ مقری، احمد بن محمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٨م.
عنایت‌ اللـه فاتحی‌نژاد