دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٠٩٢

اَبوالْحَسَنِ شَمسيِ هَرَوي،رياضي‌دان ايراني سدة ٤ق/١٠م. از آنجا كه احمدبن عبدالجليل سجزي(ح٣٣٠-٤١٥ق) رياضي‌دان و منجم معروف از وي نام مي‌برد، به نظر مي‌رسد كه او در همان زمان و شايد پيش‌تر از آن مي‌زيسته است. آنچه در بارة او مي‌دانيم، به ويژه به علت اختلاط و تشابه نام او با ديگران، بر پاية احتمالاتي است كه طبعاً آنها را بدون قراين كافي نمي‌توان اثبات كرد(نك‌: و پكه، I/١٩٠-١٩٤ ؛ قرباني، نسوي نامه، ٢٤-٢٥، ١٨٠؛ زوتر، I/٢٣٥ ؛ ايرانيكا؛ I/٤٢٦, ). سجزي در رساله‌اي با عنوان في قسمه‌الزاويه‌المستقيمه‌الخطين بثلثه اقسام متساويه از او روشي براي تثليث زاويه نقل كرده و وپكه مطالب آن را در ملحقات رسالة جبر خيام آورده است(نك‌: ١٩٩-I/١٨٩). بيروني نيز روش ابوالحسن هروي را در قانون مسعودي ذكر كرده است، اما شايد به سبب رعايت اختصار از مبدع آن نام نبرده است(١/٢٩٥؛ قرباني، همان، ٢٤)، اما چنانكه اشاره شد، سجزي به صراحت نام او را نوشته است.
روش ابوالحسن هروي در تثليث زاويه چنين است:
زاوية مفروض است. پس از پديد آوردن مثلث متساوي‌الساقين ABC، عمود AZ بر پاية آن رسم مي‌شود. با توجه به اينكه BZ=ZC و با استفاده از روشي كه قدما آن را «هندسة متحرك» مي‌ناميدند(وپكه، I/١٩٢)، خط‌كش را حول نقطة C حركت مي‌دهيم و از اين نقطه خط مورب CED را چنان رسم مي‌كنيم كه: ED=DBدر نتيجه خواهد بود، يعني مثلث DBE متساوي‌الساقين است. با توجه به اينكه زاوية خارجي مثلث متساوي‌الساقين EBC است:
زده شده

البته به سبب استفاده از روش هندسه متحرك ، اين راه حل به پاسخ تقريبي مي رسد : EB ≈DB (همو ، I /١٩٠-١٩٤ ؛ قرباني ، همان ، ٢٥،٢٦،بيروني نامه ، ٣٤٨، ٣٤٩) .
مأخذ: بيروني ، ابوريحان ، القانون السعودي ن حيدر آباد دكن ، ١٣٧٣ ق : قرباني ، ابوالقاسم ، بيروني نامه ، تهران ، ١٣٥٣ ش ، همو ، نسوي نامه ، تهران ، ١٣٥١ ش ؛ نيز :
; Iranica ;Suter , Heinrich , Beitrage zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam , Frankfurt , ١٩٨٦; Woepcke , Franz , Etudes sur les mathematigus arabo – islamigues,Frankfurt , ١٩٨٦.
يدالله غلامي