اَبورغال، شخصيت افسانه اي عرب از قبيلة ثقيف و از بازماندگان قوم ثمود. نام او را به اختلاف، زيد بن مخلّف (ياقوت، ٢/٧٩٤٩ وقسيّ بن منبّه آورده اند (ابوالفرج، ٤/٧٦)؛ در حالي كه به گفتة ابن كلبي، قسي بن منبّه نام ثقيف غلام ابورغال بوده است (همو، ٤/٧٤). دربارة زندگي او نيز روايات گوناگوني آمده است: عده اي او را از پيروان صالح پيامبر و از بزرگان طائف (جاحظ، ٦/١٥٦؛ ابوالفرج، همانجا) شمرده و بعضي غلام شعيب بن ذي مهدم دانسته اند (بلاذري، ١/٢٥ ـ ٢٦؛ ابن منظور، ١١/٢٩١) كه مأمور رسيدگي به امور صدقات اموال و جمع آوري ماليات بود و به سبب سرپيچي از دستور صالح و ستمگري و سختگيري در اخذ ماليات، دچار بلاي آسماني گشت و يا به قولي به دست مردم كشته شد (بلاذري، ياقوت، همانجاها).
به روايتي ديگر، ابورغال از سوي مردم طائف به راهنمايي ابرهه در حمله به مكه برگزيده شد و در ميان راه در محلي به نام مغمّس درگذشت (ابن هشام، ١/٣١؛ طبري، ٢/١٣٢).
با اينهمه روايت كرده اند كه روسل اكرم (ص)، در جنگ تبوك بر سر راه طائف، در محلي به نام حجر، با اشاره به داستان معجزه خواستن قوم ثمود از صالح، مردم را از معجزه خواستن از انبياء نهي كرد و فرمود: چون قوم ثمود از دستور خداوند سرپيچيدند. بلا بر آنان نازل شد و همگي را نابود ساخت، مگر مردي كه در حرم خداوند بود و از بلا مصون ماند و او نيز چون از حرم بيرون آمد، در همين جا دچار عذاب الهي و بلاي آسماني شد وهلاك گرديد و همين جا به خاك سپرده شد. پرسيدند: او كه بود؟ فرمود: ابورغال (احمدبن حنبل، ٣ ـ ٤/٢٩٦؛ ازرقي، ١/١٣٣؛ ابوداوود، ٣/٤٦٤ ـ ٤٦٥).
نيز گفته اند كه پيامبر دستور داد، قبر او را سنگسار كنند و سنگ زدن بر قبر ابورغال بعدها نزد عرب، چنان معمول شد كه به اشعار و مثلها راه يافت (نكـ: حسان بن ثابت، ١/١٦٨؛ جرير، ٣٤٢؛ جاحظ، ٦/١٥٧؛ مسعودي، ١/٥٣ ـ ٥٤).
قبر ابورغال در محلي «ذات عرق» و «البستان» كه «الغمير» ناميده مي شود، واقع شده است (علي، ٧/٣٤٣).
ابن كثير (٢/١٧١) با توجه به اختلاف روايات دربارة چگونگي مرگ ابورغال، احتمال داده كه وي با نياي بزرگش كه قبر او را نيز سنگ مي زدند، خلط شده باشد. ابورغال را مردي بسيار ستمگر خوانده اند (جاحظ، ٦/١٥٦؛ ابن قتيبه، ٩١) و برخي محققان (علي، ٤/١٥٠) برآنند كه ستمگري و قساوت در دوران اسلام به او نسبت داده شده و اين قساوت و بي رحميهاي حجاج بن يوسف ثقفي، حاكم عراق در دوران بني اميه و ديگر ثقفيان ارتباط دارد.
مآخذ: ابن قتيبه،‌ عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابن كثير، البلداي‌ـة، ابن منظور، لسان؛ ابن هشام، عبدالملك. سيرة النبي، به كوشش محمد محيي اليدن عبدالحميد، قاهره، مطبع‌ـة المدني؛ ابوداوود، سليمان بن اشعث، سنن، به كوشش محمد محيي الدين عبدالحميد، مصر؛ ابوالفرج اصفهاني، الاغاني، بولاق، ١٢٨٥ق؛ احمد بن حنبل، مسند، استانبول، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛ ازرقي. محمد بن عبدالله، اخبار مكه، به كوشش رشدي صالح ملحس، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ بلاذري، احمد ابن يحيي، انساب الاشراف، به كوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛ جاحظ، عمرو بن بحر، الحيوان، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٨ق/ ١٦٩م؛ جرير بن عطيه، ديوان، بيروت، دارصادر؛ حسان بن ثابت، ديوان، به كوشش وليد عرفات، لندن، ١٩٧١م؛ طبري، تاريخ؛ علي، جواد، المفصل في تاريخ العرب قبل الاسلام، بيروت، ١٩٧٠م؛ مسعودي، مروج الذهب، به كوشش يوسف داغر، بيروت. ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م؛ ياقوت، بلدان. ابوالحسن ديانت