اَبوثَرْوانِ عُکْلی (سدۀ ٣ق/٩م)، بدوی لغت‌شناس. در یکی از نسخه‌های الفهرست (ابن ندیم، چ فلوگل، ٤٦) با لقب «وحشی» خوانده شده است. اگر او در ماجرای معروف «زنبوریه» که میان کسائی و سیبویه گذشت، مداخله نکرده بود، بی‌گمان نامی از وی در تاریخ باقی نمی‌ماند. از نام او هم جز همین کنیۀ ابوثروان و نسبت عکلی که گویا از نام کنیزی گرفته شده است (نک‌ : یاقوت، ٧/١٤٨-١٤٩)، چیزی نمی‌دانیم.
به قول ابن ندیم (چ تجدد، ٥٢) و دیگران وی مردی اعرابی بود که در بادیه به تعلیم زبان فصیح عربی می‌پرداخت. شاید بتوان گفت که وی از همان «فصحای بادیه» بود که متع فصاحت خویش را به لغت جویان شهری عرضه می‌داشتند. یکی از معروف‌ترین کسانی که با وی ارتباط لغوی داشتند، فرّاء بود (ابوطیب لغوی، ٨٦؛ قس: طاش کوپری‌زاده، ١/١٦٦-١٦٧) که از سوی دیگر، نزد کسائی نحو و لغت می‌آموخت. بعید نیست که این رابطه موجب شده باشد که بعدها، کسائی ابوثروان را به بارگاه یحیی بن خالد برمکی بخواند. در ماجرای معروف به «زنبوریه» در حضور یحیی، میان دو استاد، سیبویه و کسائی، اختلاف افتاد. کسائی که ظاهراً همه‌چیز را از پیش تدارک دیده بود، چند تن از «فصحای بادیه» را بر درِ مجلس گرد آورده بود که چون در مسائل نحوی خلاف پدید آید و به داوری نیاز افتد، ایشان به درون آیند و به سود او اظهار نظر کنند (نک‌ : ﻫ د، سیبویه). یکی از این بدویان فصیح همانا ابوثروان بوده است (زجاجی، ١٠؛ ابن ندیم، چ تجدد، ٥٧؛ یاقوت، ٧/١٨٦-١٨٧؛ ابوحیان، ١٧٨).
علاوه بر این، برخی منابع گه‌گاه در باب کلمه‌ای به شعری یا جمله‌ای که از قول او نقل شده، استناد کرده‌اند و بعید نیست که برخی از ابیات را او خود سروده باشد (نک‌ : ابن سکیت، ١٣٣، ٢١٣؛ ابن منظور، ذیل مادۀ قلب، جم‌ ؛ ابوحیان، ٥٨٩-٥٩٠؛ ازهری، ذیل جلز و اتل؛ قالی، ١/٢١١، ٢/٤٣). دو کتاب خلق الفرس (یا خلق الانسان، نک‌ : ابن ندیم، چ فلوگل، همانجا؛ GAS, VIII/٣٦) و معانی الشعر را به وی منسوب داشته‌اند (ابن ندیم، چ تجدد، ٥٢). به گفتۀ سزگین (GAS، همانجا) قسمتی از خلق الانسان در کتاب الجیم ابوعمرو شیبانی آمده است، اما با مراجعه به چاپ قاهره، (١٩٧٥م) مطلبی در این زمینه یافت نشد.
مآخذ: ابن سکیت، یعقوب بن اسحاق، اصلاح المنطق، به کوشش احمد محمد شاکر، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن منظور، لسان؛ ابن ندیم، الفهرست؛ همو، همان، به کوشش فلوگل، لایپزیک، ١٨٧١م؛ ابوحیان غرناطی، محمدبن یوسف، تذکره النحاه، به کوشش عفیف عبدالرحمن، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٢م؛ ابوطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، مراتب النحویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ ازهری، محمدبن احمد، تهذیب اللغه، به کوشش علی حسن هلالی، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ زجاجی، عبدالرحمن بن اسحاق، مجالس العلماء، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، کویت، ١٩٦٢م؛ طاش کوپری‌زاده، احمدبن مصطفی، مفتاح السعاده، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ قالی، اسماعیل بن قاسم، الامالی، بیروت، دارالکتب العلمیه؛ یاقوت، ادبا؛ نیز:
GAS.
سیمین محقق