دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٥٧
| ابو العز قلانسی جلد: ٥ شماره مقاله:٢٣٥٧ |
اَبوالْعِزَّ قَلانِسي، محمد بن حسين بن علي بن بُندار (٤٣٥ ـ شوال ٥٢١ق/ ١٠٤٤
ـ اكتبر ١١٢٧ م)، مقري نامدار واسط و مؤلف آثاري در قرائت. وي درعلوم مختلف چون
قرائت و فقه دست داشت. ابوالعز قرائت را نزد ابوعلي غلام هرّاس و ابوالقاسم هذلي
فراگرفت (ذهبي، معرفـة، ١/٣٨٤). وي همچنين ا زابوالحسن ابن مخلد، ابوالحسين ابن
نقور، عبدالله بن محمد صريفيني، ابوجعفر ابن مسلمه و حسن بن احمد غند جاني جديث
شنيد (سلفي، ٥١ ـ ٥٢؛ ابن نقطه، ١/٥١) و نزد ابواسحاق شيرازي نيز فقه آموخت (سبكي،
٦/٩٧).
ابوالعز كه احتمالاً قسمت عمدة عمرش را در واسط گذراند، در ٤٦١ ق در سفر به بغداد
به قرية اوانا رفت و قرائت عاصم را نزد ابوالفوارس محمد بن عباس اواني فرا گرفت. او
يكي از مشايخ بزرگ در علوم قرآني بود و در آشنايي به علل، غوامض و طرق قرائت تسلط
وافر داشت (سلفي، ٥١؛ ذهبي، همانجا)، چنانكه عمادالدين كاتب (٤(١)/٣٥٢) وي را در
قرائت يگانة زمان خويش مي خواند وابن اثير با طرح وجود مجدِّدي در هر سده او را در
اين علم مجدد قرن خود مي داند (١٢/٢٢٣).
ابوالعز مدتها مصدراقراء در واسط بود وطالبان جهت فراگيري دانش از اقصي نقاط نزد او
مي آمدند (ابن جوزي، ١٠/٨؛ ابن جزري، غايـة، ٢/١٢٨). در ميان شاگردان وي به نام
بزرگان چون ابوالعلاء همداني، سبط خياط، ابوالكرم شهرزوري، ابوبكر عبدالله بن منصور
باقلاني و علي بن عساكر بطايحي برمي خوريم (ذهبي، ابن جزري، همانجاها؛ ابن حجر،
٥/١٤٥). معروف است كه ابوالعز در قبال آموزش قرائت، از طالبان اجرت طلب مي كرد و از
اين رو برخي از وي دوري كرده، به درسش حاضر نمي شدند، چنانكه ابوجعفر ابن قاص كه
براي يادگيري نزد او رفته بود، به همين سبب از شاگردي وي چشم پوشيد (نك : ذهبي،
سير، ١٩/٤٩٨، به قنل از ابن نجار).
چنانكه كه گذشت ابوالعز در حديث نيز دست داشت و خميس حوزي تبحر وي را در نقل و فهم
حديث ستوده (سلفي، ٥٢) و ابن نقطه او را ثقه دانسته است (همانجا). در مورد مذهب
ابوالعز، گرچه سبكي (٦/٩٧ ـ ٩٨) او را در شمار شافعيان آورده، ولي عبدالوهاب انماطي
به او نسبت رفض داده است (ابن جوزي، همانجا)، اما سمعاني با تمسك به ابياتي از خود
وي كه در مدح و فضيلت شيخين و عثمان است، اين نسبت را مردود شمرده است (نك :
عمادالدين، ٤(١)/٣٥٣). شايد بتوان گفت كه ابيات مزبور از روي تقيه گفته شده است (نك
: ذهبي، ميزان، ٣/٥٢٥).
آثار: ١. ارشاد المتبدي و تذكرة المنتهي،كتابي است مختصر در قرائات دهگانه كه ابن
جزري اسانيد آن را عالي دانسته است (همانجا). همو از اين اثر در سراسر كتاب النشر،
سود برده و در مقدمه، طرق دسترسي خود به آن را نشان داده است (النشر، ١/٨٦ ـ ٨٧).
جزري جايگاه اين تأليف مختصر را نزد عارقيان همچون التيسير ابوعمرو داني دانسته است
(غايـة، همانجا). ابو محمد عبدالله واسطي (٧٤٠ ق) در تأليفي با عنوان الكنز في
القراءات العشر بين ارشاد ابوالعز و التيسير ابوعمرو داني جمع كرده است (نك :
ظاهريه، مجاميع، ١/١٦٤). نسخه هاي متعددي از ارشاد در كتابخانه هاي مختلف، از جمله
در طلعت قاهره، موزة بريتانيا و ظاهريه نگهداري مي شوند (نك : سيد، ٢٢٨؛ ريو، شم
٨٦؛ ظاهريه، علوم قرآني، خيمي، ١/٣٠٣؛ براي ديگر نسخ، نك : الفهرس الشامل، ١/١٠٢ ـ
١٠٤). ٢. الكفايـة الكبري، در قرائات عشر، كه نسخه هاي خطي آن در كتابخانه هاي
ظاهريه (ظاهريه، همان، ١/٤٤٥) و موزة توپكاپي استانبول (TS، شم ١٦٣٩) موجود است.
اين اثر كه از نظر حجم از كتاب پيشين بزرگ تر است، در زمرة منابعي است كه ابن جزري
علاوه بر النشر (١/٨٧) در غايـة النهايـة نيز از آن سود جسته و درجاي جاي اين
كتاب با اختصار «ف» از آن نقل مي كند (نك : غايـة، ١/٣، جم) ريو در ١٨٩٤ م، نسخه
اي بي نام را دركتابخانة گوتا به عنوان ارشاد معرفي كرده است (ريو، ٤٩؛ قس: پرچ،
شم ٥٤٩)، اما بروكلمان نسخة مزبور را نسخه اي از الكفايـة دانسته است (GAL, S,
I/٧٢٣)، با توجه به آغاز نسخة ياد شده و مقايسة آن با نسخة الكفايـة در كتابخانة
ظاهريه، نظر بروكلمان پذيرفتني مي نمايد. در فهرست كتابخانة وين نيز (فلوگل، شم
١٦٢٧) نسخه اي با عنوان رسالـة في القراءات الثلاث معرفي شده كه بر اساس اطلاعات
داده شده، مي تواند نسخه اي از ارشاد باشد.
مآخذ: ابن اثير، مبارك بن محمد، جامع الاصول، به كوشش محمد حام فقي، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤ م؛
ابن جزري، محمد بن محمد، غايـة النهايـة، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/
١٩٣٢ م؛ همو، النشر في القراءات العشر، به كوششش علي محمد ضباع، قاهره، كتابخانة
مصطفي محمد؛ ابن جوزي، عبدالرحمن بن علي، المنتظم، حيدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق؛ ابن حجر
عسقلاني، احمد بن علي، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩ ق؛ ابن نقطه، محمد بن
عبدالغني، التقييد، حيدرآباد دكن، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣ م؛ ذهبي، محمد ابن احمد، سير اعلام
النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٥ ق؛ همو، معرفـة القراء
الكبار، به كوشش محمد سيد جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧ م؛ همو، ميزان الاعتدال، به
كوشش علي محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣ م؛ سبكي، عبدالوهاب بن علي، طبقات
الشافعيـة الكبري، قاهره، مطبعة عيسي البابي؛ سلفي، احمد ابن محمد، سؤالات الحافظ
السلفي لخميس الحوزي، به كوشش مطاع طرابيشي، دمشق، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦ م؛ سيد، فؤاد،
«نوادر المخطوطات في مكتبـة طلعت»، مجلـة معهد المخطوطات العربيـة، ج ٣ (١)،
قاهره، ١٣٧٦ق/ ١٩٥٧ م؛ ظاهريه، خطي؛ عمادالدين كاتب، محمد، خريدة القصر، به كوشش
محمد بهجـة اثري، بغداد، ١٩٧٣ م؛ الفهرس الشامل للتراث العربي الاسلامي المخلوط،
علوم قرآني، عمّان، ١٩٨٧ م؛ نيز:
Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften… zu Wien, Wien,
١٨٦٣-١٨٦٧; GAL, S; Pertsch; Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic
Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤; TS.
فرامرز حاج منوچهري