دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٣٣

اَبوعَبْدُاللهِ شَقّاق، حسين بن احمد بن جعفر فَرَضي موصلي (د ٥١١ق/١١١٧ م)، رياضي دان، فقيه و محدث. در برخي مآخذ نام او را حسن نيز آورده اند (ابن جوزي، ٩/١٦٤؛ ابن اثير، ١٠/٥٣٢). از تاريخ ولادت و جزئيات زندگي وي اطلاع دقيقي در دست نيست. از نسبت موصلي وي (نك‌ : ابن خلكن، ١/٣٦٥) چنين برمي آيد كه زادگاه او موصل بوده و يا حداقل مدتي در آنجا اقامت داشته است. وي حساب را نزد ابوالحكيم طبري (ابن جوزي، همانجا؛ قس: صفدي، ١٢/٣٢٦)،‌ حديث را از ابوالحسين ابن مهتدي (همانجاها)، فقه و اصول و احكام فقهي مربوط به تقسيم ارث را نزد عبدالملك بن ابراهيم همداني (سبكي. ٧/٣٧) فرا گرفت و در علم حساب سرآمد همگنان خود شد (صفدي، همانجا). به گفتة ابن دبيثي (نك‌ : ذهبي، ١٧٠ ـ ١٧١)،‌ ابوالفضل، خطيب موصل، شعري از او روايت كرده است.
آثار او بدين قرار است: شرح الكافي للكرجي. نسخه اي از اين كتاب در استانبول موجود است (قرباني، ٢٥٧ ـ ٢٧٦؛ كراوزه، GAL, S, I/٨٥٤; ٧٦٢). همچنين در برگ ١٤٤ كتاب الحاوي للاعمال السطاني‌ـة و رسوم الحساب الديواني‌ـة (دوسلان، ٤٣٥) كه قسمتهايي از جزء ٢ و ٣ آن باقي مانده است، نام ابوعبدالله به ميان آمده و دوسلان احتمال داده كه اين اثر نيز تأليف ابوعبدالله بوده باشد. صفدي تأليفاتي در تقسيم ارث نيز به ابوعبدالله نسبت داده است. افزون بر اينها قطعه شعري نيز از وي در دست است كه گويند براي آزادي فرزند خود از زندان المستظهر بالله سروده است (صفدي، همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن جوزي، عبدالرحمن بن علي، المنتظم، حيدرآباد دكن، ١٣٥٩ ق؛ ابن خلكان، وفيات؛ ذهبي، محمد بن احمد، المختصر المحتاج اليه من تاريخ ابن الدبيثي، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥ م؛ سبكي، عبدالوهاب بن علي، طبقات الشافعي‌ـة الكبري، به كوشش محمود محمد طناحي و عبدالقادر محمد حلو، قاهره، ١٩٧٠ م؛ صفدي، خليل بن ايبك، الوافي بالوفيات، به كوشش رمضان عبدالتواب، بيروت، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩ م؛ قرباني، ابوالقاسم، رياضي دانان ايراني،‌ تهران، ١٣٥٠ ش؛ نيز:
De Slane; GAL, S; Krause, Max, ”Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker“, Beitrage zur Erschliessung der arabischen Handschriften in Istanbul und Anatolien, Frankfurt, ١٩٨٦, vol.II.
بخش علوم