دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢٥٤
| ابو الشيخ اصفهانی جلد: ٥ شماره مقاله:٢٢٥٤ |
ابوالشِّيْخِ اِصْفَهاني، ابو محمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حيان (٢٧٤ ـ آخر
محرم ٣٦٩ ق/٨٨٧ ـ ٢٧ اوت ٩٧٩ م)، محدث مورخ نامي اصفهان. وي را با انتساب به جدش،
حياني نيز خوانده اند (سمعاني، الانساب، ٤/٣٢٢). برخي او را ابن حبان نيز خوانده
اند (مثلاً منذري، ١/٥٣٩) كه ظاهراً تصحيف ابن حيان بوده است. ابوالشيخ در خانداني
اهل علم و آشنا به حديث تولد و رشد يافت. وي پس از آموزشهاي مقدماتي در اصفهان،
براي استماع حديث به شهرهاي مختلف: بصره، بغداد موصل، مكه و مدينه سفر كرد و نزد
مشايخ بسياري به فراگيري دانش پرداخت (ذهبي، العبر، ٢/٣٥٨). وي در طبقة ١٠ و ١١
طبقات المحدثين، شمار بسياري از مشايخ نام آور وي مي توان ابن ابي داوود سجستاني
(ابوالشيخ، الامثال، ١/٣٢)، ابوالقاسم بغوي، ابن ابي حاتم رازي، ابوبكر جعفر بن
محمد فريابي (همو، طبقات، چاپي، ١/١٩٤، ٣٥٦، ٢/٢١٩)، ابويعلي موصلي (همو، اخلاق
النبي، ٣٠، ٨٧، جم)، ابوبكر بزّاز، محمد بن يحيي ابن منده و ابوالحسن ابن شنبوذ
(همو، طبقات، عكسي، ٢١٦، ٢٢٩، ٢٩٩) را برشمرد (براي فهرستي از برخي مشايخ ديگر وي،
نك : ذهبي، سير، ٦/٢٧٧). در ميان شاگردان و روايان ابوالشيخ نيز افراد مشهوري به
چشم مي خوردند، از جمله: ابونعيم اصفهاني (ابونعيم، ١/٢٨٠، ٣٣٥، جم)، ابوسعد
ماليني، محمد بن اسحاق ابن منده، ابن مردويه و نيز نواده اش محمد بن عبدالرزاق بن
ابي الشيخ (نك : ذهبي، همان، ١٦/٢٧٧ـ ٢٧٨). رجال شناساني چون ابونعيم اصفهاني
(٢/٩٠) و سمعاني (همان، ٤/٣٢٢) وي را ثقه دانسته اند. تنها ابواحمد عسال اصفهاني به
دليلي كه دانسته نيست، وي را تضعيف كرده است (ابوالمظفر، ١٢٦). ابوالشيخ در فقه،
تفسير و نيز قرائت تبحر داشت (نك : ابن جزري، ١/٤٤٧).
آثار:
الف ـ چاپي: ١.اخلاق النبي و آدابه، كه چندين بار از جمله در قاهره، به كوشش
ابوالفضل عبدالله صديق ـ١٩٥٩ م) و در بيروت به كوشش جميلي (١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م) به چاپ
رسيده است؛ ٢. الامثال في الحديث النبوي، كه در بمبئي (١٤٠٢ ق/ ١٩٨٢ م) چاپ شده
است؛ ٣. طبقات المحدثين باصبهان و الواردين عليها، كه مهم ترين اثر اوست. اين كتاب
يك بار به صورت ناقص با مقدمه اي مفصل به كوشش عبدالغفور در ٢ جلد در بيروت (١٤٠٧ـ
١٤٠٨ ق/ ١٩٨٧ـ ١٩٨٨ م) و بار ديگر به طور كامل در ٢ مجلد به كوشش عبدالغفار سليمان
بنداري و كسروي حسن در همانجا (١٤٠٩ ق/ ١٩٨٩ م) منتشر شده است. ابوالشيخ در اين
كتاب طبقات محدثان را به ١١ فصل تقسيم كرده كه طبقه هاي ١٠ و١١ آن را بدون تفكيك
آورده است و شامل معاصران وي مي شود (ابوالشيخ، همان، ٢٠٩).
ب ـ خطي: برخي از آثار خطي موجود ابوالشيخ عبارتند از :
١. ذكر القران ، كه چندين نسخه از آن دركتابخانه هاي ظاهرية دمشق (ظاهريه، ١٦٦) و
دارالكتب مصر (سيد، ١/٢٢٢) نگهداري مي شود؛ ٢. العظمـة. از اين اثر نسخه هايي در
كتابخانه هاي ملي پاريس (دوسلان، شم ٤٦٠٥)، (كوپريلي، ٢/٤٧٤)، دارالكتب مصر
(خديويه، ٦/١٧٨)، ظاهريه (ظاهريه، ١٦٦ ـ ١٦٧) و جز آنها موجود است. نيز در
كتابخانة برلين (آلوارت، شم ٦١٥٩) اثري با عنوان المنتقي من كتاب العظمـة لابن
حبان وجود دارد؛ ٣. الفوائد، كه نسخه اي از آن در كتابخانة ظاهريه نگهداري مي شود
(ظاهريه. ١٦٧)؛ ٤. النوادر و النيف، كه نسخه اي از آن در دارالكتب مصر (سيد، ٣/١٨١
ـ ١٨٢) موجود است. نيز پاره اي اجزاء روايي ابوالشيخ در كتابخانة ظاهريه موجود است
(نك : ظاهريه، ١٦٥ ـ ١٦٦). همچنين وي داراي تفسيري بوده كه مورد استفادة كساني چون
سيوطي در الدر المنثور (١/٨٦،٨٧، جم ) قرار گرفته و ظاهراً مفقود شده است (نك :
ابونعيم، ٢/٩٠؛ براي عناوين برخي ديگر از آثار وي، نك : سمعاني، التحبير، ١/١٦٠،
١٦١، ١٦٤، ١٩٠، ٣٥١، ٤٥٦).
گفتني است كه ابوالشيخ در نوشته هاي خود جا به جا به نقل عبارات فارسي پرداخته
(مثلاً طبقات، چاپي، ١/١٥٠، ١٧٤، ٢/٢٥، ٢٤٥) كه حائز اهميت است.
مآخذ: ابن جزري، محمد بن محمد، غايـة النهايـة، به كوشش گ. برگشتر سر، قاهره،
١٣٥١ق/ ١٩٣٢ م؛ ابوالشيخ اصفهاني، عبدالله بن محمد، اخلاق النبي (ص) و آدابه، به
كوشش جميلي، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦ م؛ همو، الامثال، به كوشش عبدالعلي عبدالحميد،
بمبئي، ١٤٠٢ق/١٩٨٢ م؛ همو، طبقات المحدثين باصبهان، شيخة عكسي موجود در كتابخانة
مركز؛ همو، همان، به كوشش بلوشي، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨ م؛ ابوالمظفر حنفي، عيسي بن ابي
بكر، الرد علي ابي بكر الخطيب، بيروت، دارالكتب العلميـة؛ ابونعيم اصفهاني، احمد
بن عبدالله، ذكر اخبار اصبهان، به كوشش ددرينگ، ليدن، ١٩٣١ م؛ خديويه، فهرست؛ ذهبي،
محمد بن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و اكرم بوشي، بيروت،
١٤٠٤ق/١٩٨٤ م؛ همو، العبر، به كوشش فؤاد سيد، كويت، ١٩٨٤ م؛ سمعاني، عبدالكريم بن
محمد، الانساب، حيدرآباددكن، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٢ م؛ همو، التحبير في المعجم الكبير، به
كوشش منيره ناجي سالم، بغداد، ١٣٥٩ق/١٩٧٥ م؛ سيد، خطي، سيوطي، الدر المنثور، بيروت،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣ م؛ ظاهريه، خطي (حديث)؛ كوپريلي، خطي؛ منذري، عبدالعظيم بن عبدالقوي،
الترغيب و التزاهيب، به كوشش مصطفي محمد عماره، قاهره، كتابخانة مصطفي البابي،
الحلبي؛ نيز:
Ahlwardt; De Slane.
مهدي سلماسي