دانشنامه بزرگ اسلامی
 
١٨٣٨ ص
١٨٣٩ ص
١٨٤٠ ص
١٨٤١ ص
١٨٤٢ ص
١٨٤٣ ص
١٨٤٤ ص
١٨٤٥ ص
١٨٤٦ ص
١٨٤٧ ص
١٨٤٨ ص
١٨٤٩ ص
١٨٥٠ ص
١٨٥١ ص
١٨٥٢ ص
١٨٥٣ ص
١٨٥٤ ص
١٨٥٥ ص
١٨٥٦ ص
١٨٥٧ ص
١٨٥٨ ص
١٨٥٩ ص
١٨٦٠ ص
١٨٦١ ص
١٨٦٢ ص
١٨٦٣ ص
١٨٦٤ ص
١٨٦٥ ص
١٨٦٦ ص
١٨٦٧ ص
١٨٦٨ ص
١٨٦٩ ص
١٨٧٠ ص
١٨٧١ ص
١٨٧٢ ص
١٨٧٣ ص
١٨٧٤ ص
١٨٧٥ ص
١٨٧٦ ص
١٨٧٧ ص
١٨٧٨ ص
١٨٧٩ ص
١٨٨٠ ص
١٨٨١ ص
١٨٨٢ ص
١٨٨٣ ص
١٨٨٤ ص
١٨٨٥ ص
١٨٨٦ ص
١٨٨٧ ص
١٨٨٨ ص
١٨٨٩ ص
١٨٩٠ ص
١٨٩١ ص
١٨٩٢ ص
١٨٩٣ ص
١٨٩٤ ص
١٨٩٥ ص
١٨٩٦ ص
١٨٩٧ ص
١٨٩٨ ص
١٨٩٩ ص
١٩٠٠ ص
١٩٠١ ص
١٩٠٢ ص
١٩٠٣ ص
١٩٠٤ ص
١٩٠٥ ص
١٩٠٦ ص
١٩٠٧ ص
١٩٠٨ ص
١٩٠٩ ص
١٩١٠ ص
١٩١١ ص
١٩١٢ ص
١٩١٣ ص
١٩١٤ ص
١٩١٥ ص
١٩١٦ ص
١٩١٧ ص
١٩١٨ ص
١٩١٩ ص
١٩٢٠ ص
١٩٢١ ص
١٩٢٢ ص
١٩٢٣ ص
١٩٢٤ ص
١٩٢٥ ص
١٩٢٦ ص
١٩٢٧ ص
١٩٢٨ ص
١٩٢٩ ص
١٩٣٠ ص
١٩٣١ ص
١٩٣٢ ص
١٩٣٣ ص
١٩٣٤ ص
١٩٣٥ ص
١٩٣٦ ص
١٩٣٧ ص
١٩٣٨ ص
١٩٣٩ ص
١٩٤٠ ص
١٩٤١ ص
١٩٤٢ ص
١٩٤٣ ص
١٩٤٤ ص
١٩٤٥ ص
١٩٤٦ ص
١٩٤٧ ص
١٩٤٨ ص
١٩٤٩ ص
١٩٥٠ ص
١٩٥١ ص
١٩٥٢ ص
١٩٥٣ ص
١٩٥٤ ص
١٩٥٥ ص
١٩٥٦ ص
١٩٥٧ ص
١٩٥٨ ص
١٩٥٩ ص
١٩٦٠ ص
١٩٦١ ص
١٩٦٢ ص
١٩٦٣ ص
١٩٦٤ ص
١٩٦٥ ص
١٩٦٦ ص
١٩٦٧ ص
١٩٦٨ ص
١٩٦٩ ص
١٩٧٠ ص
١٩٧١ ص
١٩٧٢ ص
١٩٧٣ ص
١٩٧٤ ص
١٩٧٥ ص
١٩٧٦ ص
١٩٧٧ ص
١٩٧٨ ص
١٩٧٩ ص
١٩٨٠ ص
١٩٨١ ص
١٩٨٢ ص
١٩٨٣ ص
١٩٨٤ ص
١٩٨٥ ص
١٩٨٦ ص
١٩٨٧ ص
١٩٨٨ ص
١٩٨٩ ص
١٩٩٠ ص
١٩٩١ ص
١٩٩٢ ص
١٩٩٣ ص
١٩٩٤ ص
١٩٩٥ ص
١٩٩٦ ص
١٩٩٧ ص
١٩٩٨ ص
١٩٩٩ ص
٢٠٠٠ ص
٢٠٠١ ص
٢٠٠٢ ص
٢٠٠٣ ص
٢٠٠٤ ص
٢٠٠٥ ص
٢٠٠٦ ص
٢٠٠٧ ص
٢٠٠٨ ص
٢٠٠٩ ص
٢٠١٠ ص
٢٠١١ ص
٢٠١٢ ص
٢٠١٣ ص
٢٠١٤ ص
٢٠١٥ ص
٢٠١٦ ص
٢٠١٧ ص
٢٠١٨ ص
٢٠١٩ ص
٢٠٢٠ ص
٢٠٢١ ص
٢٠٢٢ ص
٢٠٢٣ ص
٢٠٢٤ ص
٢٠٢٥ ص
٢٠٢٦ ص
٢٠٢٧ ص
٢٠٢٨ ص
٢٠٢٩ ص
٢٠٣٠ ص
٢٠٣١ ص
٢٠٣٢ ص
٢٠٣٣ ص
٢٠٣٤ ص
٢٠٣٥ ص
٢٠٣٦ ص
٢٠٣٧ ص
٢٠٣٨ ص
٢٠٣٩ ص
٢٠٤٠ ص
٢٠٤١ ص
٢٠٤٢ ص
٢٠٤٣ ص
٢٠٤٤ ص
٢٠٤٥ ص
٢٠٤٦ ص
٢٠٤٧ ص
٢٠٤٨ ص
٢٠٤٩ ص
٢٠٥٠ ص
٢٠٥١ ص
٢٠٥٢ ص
٢٠٥٣ ص
٢٠٥٤ ص
٢٠٥٥ ص
٢٠٥٦ ص
٢٠٥٧ ص
٢٠٥٨ ص
٢٠٥٩ ص
٢٠٦٠ ص
٢٠٦١ ص
٢٠٦٢ ص
٢٠٦٣ ص
٢٠٦٤ ص
٢٠٦٥ ص
٢٠٦٦ ص
٢٠٦٧ ص
٢٠٦٨ ص
٢٠٦٩ ص
٢٠٧٠ ص
٢٠٧١ ص
٢٠٧٢ ص
٢٠٧٣ ص
٢٠٧٤ ص
٢٠٧٥ ص
٢٠٧٦ ص
٢٠٧٧ ص
٢٠٧٨ ص
٢٠٧٩ ص
٢٠٨٠ ص
٢٠٨١ ص
٢٠٨٢ ص
٢٠٨٣ ص
٢٠٨٤ ص
٢٠٨٥ ص
٢٠٨٦ ص
٢٠٨٧ ص
٢٠٨٨ ص
٢٠٨٩ ص
٢٠٩٠ ص
٢٠٩١ ص
٢٠٩٢ ص
٢٠٩٣ ص
٢٠٩٤ ص
٢٠٩٥ ص
٢٠٩٦ ص
٢٠٩٧ ص
٢٠٩٨ ص
٢٠٩٩ ص
٢١٠٠ ص
٢١٠١ ص
٢١٠٢ ص
٢١٠٣ ص
٢١٠٤ ص
٢١٠٥ ص
٢١٠٦ ص
٢١٠٧ ص
٢١٠٨ ص
٢١٠٩ ص
٢١١٠ ص
٢١١١ ص
٢١١٢ ص
٢١١٣ ص
٢١١٤ ص
٢١١٥ ص
٢١١٦ ص
٢١١٧ ص
٢١١٨ ص
٢١١٩ ص
٢١٢٠ ص
٢١٢١ ص
٢١٢٢ ص
٢١٢٣ ص
٢١٢٤ ص
٢١٢٥ ص
٢١٢٦ ص
٢١٢٧ ص
٢١٢٨ ص
٢١٢٩ ص
٢١٣٠ ص
٢١٣١ ص
٢١٣٢ ص
٢١٣٣ ص
٢١٣٤ ص
٢١٣٥ ص
٢١٣٦ ص
٢١٣٧ ص
٢١٣٨ ص
٢١٣٩ ص
٢١٤٠ ص
٢١٤١ ص
٢١٤٢ ص
٢١٤٣ ص
٢١٤٤ ص
٢١٤٥ ص
٢١٤٦ ص
٢١٤٧ ص
٢١٤٨ ص
٢١٤٩ ص
٢١٥٠ ص
٢١٥١ ص
٢١٥٢ ص
٢١٥٣ ص
٢١٥٤ ص
٢١٥٥ ص
٢١٥٦ ص
٢١٥٧ ص
٢١٥٨ ص
٢١٥٩ ص
٢١٦٠ ص
٢١٦١ ص
٢١٦٢ ص
٢١٦٣ ص
٢١٦٤ ص
٢١٦٥ ص
٢١٦٦ ص
٢١٦٧ ص
٢١٦٨ ص
٢١٦٩ ص
٢١٧٠ ص
٢١٧١ ص
٢١٧٢ ص
٢١٧٣ ص
٢١٧٤ ص
٢١٧٥ ص
٢١٧٦ ص
٢١٧٧ ص
٢١٧٨ ص
٢١٧٩ ص
٢١٨٠ ص
٢١٨١ ص
٢١٨٢ ص
٢١٨٣ ص
٢١٨٤ ص
٢١٨٥ ص
٢١٨٦ ص
٢١٨٧ ص
٢١٨٨ ص
٢١٨٩ ص
٢١٩٠ ص
٢١٩١ ص
٢١٩٢ ص
٢١٩٣ ص
٢١٩٤ ص
٢١٩٥ ص
٢١٩٦ ص
٢١٩٧ ص
٢١٩٨ ص
٢١٩٩ ص
٢٢٠٠ ص
٢٢٠١ ص
٢٢٠٢ ص
٢٢٠٣ ص
٢٢٠٤ ص
٢٢٠٥ ص
٢٢٠٦ ص
٢٢٠٧ ص
٢٢٠٨ ص
٢٢٠٩ ص
٢٢١٠ ص
٢٢١١ ص
٢٢١٢ ص
٢٢١٣ ص
٢٢١٤ ص
٢٢١٥ ص
٢٢١٦ ص
٢٢١٧ ص
٢٢١٨ ص
٢٢١٩ ص
٢٢٢٠ ص
٢٢٢١ ص
٢٢٢٢ ص
٢٢٢٣ ص
٢٢٢٤ ص
٢٢٢٥ ص
٢٢٢٦ ص
٢٢٢٧ ص
٢٢٢٨ ص
٢٢٢٩ ص
٢٢٣٠ ص
٢٢٣١ ص
٢٢٣٢ ص
٢٢٣٣ ص
٢٢٣٤ ص
٢٢٣٥ ص
٢٢٣٦ ص
٢٢٣٧ ص
٢٢٣٨ ص
٢٢٣٩ ص
٢٢٤٠ ص
٢٢٤١ ص
٢٢٤٢ ص
٢٢٤٣ ص
٢٢٤٤ ص
٢٢٤٥ ص
٢٢٤٦ ص
٢٢٤٧ ص
٢٢٤٨ ص
٢٢٤٩ ص
٢٢٥٠ ص
٢٢٥١ ص
٢٢٥٢ ص
٢٢٥٣ ص
٢٢٥٤ ص
٢٢٥٥ ص
٢٢٥٦ ص
٢٢٥٧ ص
٢٢٥٨ ص
٢٢٥٩ ص
٢٢٦٠ ص
٢٢٦١ ص
٢٢٦٢ ص
٢٢٦٣ ص
٢٢٦٤ ص
٢٢٦٥ ص
٢٢٦٦ ص
٢٢٦٧ ص
٢٢٦٨ ص
٢٢٦٩ ص
٢٢٧٠ ص
٢٢٧١ ص
٢٢٧٢ ص
٢٢٧٣ ص
٢٢٧٤ ص
٢٢٧٥ ص
٢٢٧٦ ص
٢٢٧٧ ص
٢٢٧٨ ص
٢٢٧٩ ص
٢٢٨٠ ص
٢٢٨١ ص
٢٢٨٢ ص
٢٢٨٣ ص
٢٢٨٤ ص
٢٢٨٥ ص
٢٢٨٦ ص
٢٢٨٧ ص
٢٢٨٨ ص
٢٢٨٩ ص
٢٢٩٠ ص
٢٢٩١ ص
٢٢٩٢ ص
٢٢٩٣ ص
٢٢٩٤ ص
٢٢٩٥ ص
٢٢٩٦ ص
٢٢٩٧ ص
٢٢٩٨ ص
٢٢٩٩ ص
٢٣٠٠ ص
٢٣٠١ ص
٢٣٠٢ ص
٢٣٠٣ ص
٢٣٠٤ ص
٢٣٠٥ ص
٢٣٠٦ ص
٢٣٠٧ ص
٢٣٠٨ ص
٢٣٠٩ ص
٢٣١٠ ص
٢٣١١ ص
٢٣١٢ ص
٢٣١٣ ص
٢٣١٤ ص
٢٣١٥ ص
٢٣١٦ ص
٢٣١٧ ص
٢٣١٨ ص
٢٣١٩ ص
٢٣٢٠ ص
٢٣٢١ ص
٢٣٢٢ ص
٢٣٢٣ ص
٢٣٢٤ ص
٢٣٢٥ ص
٢٣٢٦ ص
٢٣٢٧ ص
٢٣٢٨ ص
٢٣٢٩ ص
٢٣٣٠ ص
٢٣٣١ ص
٢٣٣٢ ص
٢٣٣٣ ص
٢٣٣٤ ص
٢٣٣٥ ص
٢٣٣٦ ص
٢٣٣٧ ص
٢٣٣٨ ص
٢٣٣٩ ص
٢٣٤٠ ص
٢٣٤١ ص
٢٣٤٢ ص
٢٣٤٣ ص
٢٣٤٤ ص
٢٣٤٥ ص
٢٣٤٦ ص
٢٣٤٧ ص
٢٣٤٨ ص
٢٣٤٩ ص
٢٣٥٠ ص
٢٣٥١ ص
٢٣٥٢ ص
٢٣٥٣ ص
٢٣٥٤ ص
٢٣٥٥ ص
٢٣٥٦ ص
٢٣٥٧ ص

دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢٥٤

ابو الشيخ اصفهانی
جلد: ٥
     
شماره مقاله:٢٢٥٤

ابوالشِّيْخِ اِصْفَهاني، ابو محمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حيان (٢٧٤ ـ آخر محرم ٣٦٩ ق/٨٨٧ ـ ٢٧ اوت ٩٧٩ م)، محدث مورخ نامي اصفهان. وي را با انتساب به جدش، حياني نيز خوانده اند (سمعاني، الانساب، ٤/٣٢٢). برخي او را ابن حبان نيز خوانده اند (مثلاً منذري، ١/٥٣٩) كه ظاهراً تصحيف ابن حيان بوده است. ابوالشيخ در خانداني اهل علم و آشنا به حديث تولد و رشد يافت. وي پس از آموزشهاي مقدماتي در اصفهان، براي استماع حديث به شهرهاي مختلف: بصره، بغداد موصل، مكه و مدينه سفر كرد و نزد مشايخ بسياري به فراگيري دانش پرداخت (ذهبي، العبر، ٢/٣٥٨). وي در طبقة ١٠ و ١١ طبقات المحدثين، شمار بسياري از مشايخ نام آور وي مي توان ابن ابي داوود سجستاني (ابوالشيخ، الامثال، ١/٣٢)، ابوالقاسم بغوي، ابن ابي حاتم رازي، ابوبكر جعفر بن محمد فريابي (همو، طبقات، ‌چاپي، ١/١٩٤، ٣٥٦، ٢/٢١٩)، ابويعلي موصلي (همو، اخلاق النبي، ٣٠، ٨٧، جم‌)، ابوبكر بزّاز، محمد بن يحيي ابن منده و ابوالحسن ابن شنبوذ (همو، طبقات، عكسي، ٢١٦، ٢٢٩، ٢٩٩) را برشمرد (براي فهرستي از برخي مشايخ ديگر وي، نك‌ : ذهبي، سير، ٦/٢٧٧). در ميان شاگردان و روايان ابوالشيخ نيز افراد مشهوري به چشم مي خوردند، از جمله: ابونعيم اصفهاني (ابونعيم، ١/٢٨٠، ٣٣٥، جم‌)، ابوسعد ماليني، محمد بن اسحاق ابن منده، ابن مردويه و نيز نواده اش محمد بن عبدالرزاق بن ابي الشيخ (نك‌ : ذهبي، همان، ١٦/٢٧٧ـ ٢٧٨). رجال شناساني چون ابونعيم اصفهاني (٢/٩٠) و سمعاني (همان، ٤/٣٢٢) وي را ثقه دانسته اند. تنها ابواحمد عسال اصفهاني به دليلي كه دانسته نيست، وي را تضعيف كرده است (ابوالمظفر، ١٢٦). ابوالشيخ در فقه، تفسير و نيز قرائت تبحر داشت (نك‌ : ابن جزري، ١/٤٤٧).
آثار:
الف ـ چاپي: ١.اخلاق النبي و آدابه، كه چندين بار از جمله در قاهره، به كوشش ابوالفضل عبدالله صديق ـ١٩٥٩ م) و در بيروت به كوشش جميلي (١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م) به چاپ رسيده است؛ ٢. الامثال في الحديث النبوي، كه در بمبئي (١٤٠٢ ق/ ١٩٨٢ م) چاپ شده است؛ ٣. طبقات المحدثين باصبهان و الواردين عليها، كه مهم ترين اثر اوست. اين كتاب يك بار به صورت ناقص با مقدمه اي مفصل به كوشش عبدالغفور در ٢ جلد در بيروت (١٤٠٧ـ ١٤٠٨ ق/ ١٩٨٧ـ ١٩٨٨ م) و بار ديگر به طور كامل در ٢ مجلد به كوشش عبدالغفار سليمان بنداري و كسروي حسن در همانجا (١٤٠٩ ق/ ١٩٨٩ م) منتشر شده است. ابوالشيخ در اين كتاب طبقات محدثان را به ١١ فصل تقسيم كرده كه طبقه هاي ١٠ و١١ آن را بدون تفكيك آورده است و شامل معاصران وي مي شود (ابوالشيخ، همان، ٢٠٩).
ب ـ خطي: برخي از آثار خطي موجود ابوالشيخ عبارتند از :
١. ذكر القران ، كه چندين نسخه از آن دركتابخانه هاي ظاهرية دمشق (ظاهريه، ١٦٦) و دارالكتب مصر (سيد، ١/٢٢٢) نگهداري مي شود؛ ٢. العظم‌ـة. از اين اثر نسخه هايي در كتابخانه هاي ملي پاريس (دوسلان، شم‌ ٤٦٠٥)، (كوپريلي، ٢/٤٧٤)،‌ دارالكتب مصر (خديويه، ٦/١٧٨)،‌ ظاهريه (ظاهريه، ١٦٦ ـ ١٦٧) و جز آنها موجود است. نيز در كتابخانة برلين (آلوارت، شم‌ ٦١٥٩) اثري با عنوان المنتقي من كتاب العظم‌ـة لابن حبان وجود دارد؛ ٣. الفوائد، كه نسخه اي از آن در كتابخانة ظاهريه نگهداري مي شود (ظاهريه. ١٦٧)؛ ٤. النوادر و النيف، كه نسخه اي از آن در دارالكتب مصر (سيد، ٣/١٨١ ـ ١٨٢) موجود است. نيز پاره اي اجزاء روايي ابوالشيخ در كتابخانة ظاهريه موجود است (نك‌ : ظاهريه، ١٦٥ ـ ١٦٦). همچنين وي داراي تفسيري بوده كه مورد استفادة كساني چون سيوطي در الدر المنثور (١/٨٦،‌٨٧، جم‌ ) قرار گرفته و ظاهراً مفقود شده است (نك‌ : ابونعيم، ٢/٩٠؛ براي عناوين برخي ديگر از آثار وي، نك‌ : سمعاني، التحبير، ١/١٦٠، ١٦١، ١٦٤، ١٩٠، ٣٥١، ٤٥٦).
گفتني است كه ابوالشيخ در نوشته هاي خود جا به جا به نقل عبارات فارسي پرداخته (مثلاً طبقات، چاپي، ١/١٥٠، ١٧٤، ٢/٢٥، ٢٤٥) كه حائز اهميت است.
مآخذ: ابن جزري، محمد بن محمد، غاي‌ـة النهاي‌ـة، به كوشش گ. برگشتر سر، قاهره، ١٣٥١ق/ ١٩٣٢ م؛ ابوالشيخ اصفهاني، عبدالله بن محمد، اخلاق النبي (ص) و آدابه، به كوشش جميلي، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦ م؛ همو، الامثال، به كوشش عبدالعلي عبدالحميد، بمبئي، ١٤٠٢ق/١٩٨٢ م؛ همو، طبقات المحدثين باصبهان، شيخة عكسي موجود در كتابخانة مركز؛ همو، همان، به كوشش بلوشي، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨ م؛ ابوالمظفر حنفي، عيسي بن ابي بكر، الرد علي ابي بكر الخطيب، بيروت، دارالكتب العلمي‌ـة؛ ابونعيم اصفهاني، احمد بن عبدالله، ذكر اخبار اصبهان، به كوشش ددرينگ، ليدن، ١٩٣١ م؛ خديويه، فهرست؛ ذهبي، محمد بن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و اكرم بوشي، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤ م؛ همو، العبر، به كوشش فؤاد سيد، كويت، ١٩٨٤ م؛ سمعاني، عبدالكريم بن محمد، الانساب، حيدرآباددكن، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٢ م؛ همو، التحبير في المعجم الكبير، به كوشش منيره ناجي سالم، بغداد، ١٣٥٩ق/١٩٧٥ م؛ سيد، خطي، سيوطي، الدر المنثور، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣ م؛ ظاهريه، خطي (حديث)؛ كوپريلي، خطي؛ منذري، عبدالعظيم بن عبدالقوي، الترغيب و التزاهيب، به كوشش مصطفي محمد عماره، قاهره، كتابخانة مصطفي البابي، الحلبي؛ نيز:
Ahlwardt; De Slane.
مهدي سلماسي