اَبوزيْن كَحَال، پزشك ايراني سدة ٩ ق/ ١٥م. از نام و سرگذشت او چيزي دانسته نيست. تنها مي دانيم كه در زمان شاهرخ تيموري (٨٠٧ـ ٨٥٠ ق/ ١٤٠٤ـ ١٤٤٧م) مي زيسته و در دوران حكومت او به هرات سفر كرده و در آنجا به تأليف كتاب شرايط جراحي كه شهرت نام ابوزين مرهون آن است،‌پرداخته است (ابوزين، گ ٢الف، ب). بر پاية آنچه ابوزين در كتاب خود گفته، مي توان دريافت كه او به اغلب نقاط مهم و نواحي آباد خراسان بزرگ آن روزگار سفر كرده است (گ ٩٦ ب، ١٣٢ الف، ١٤٦ الف، ١٦٤ ب).
از عنوان «كحال» برمي آيد كه در چشم پزشكي نيز دست داشته، اما در كتاب شرايط جراحي خود از انواع و روشهاي جراحي چشم به سبب ظرافتي كه در اين فن هست و شيوة بي باكانه جراحان آن روزگار با آن سازگار نبوده، ذكري به ميان نياورده است (گ ١٠٢ الف). اين كتاب مشتمل بر ١٠ مقاله است (گ ٣ الف؛ قس: منزوي، ١/٥٥٢، كه به خطا ٩ مقاله ذكر كرده) و هر مقاله مشتمل بر چندين «شرايط». مقالات درخور فهم مبتديان نوشته شده و روش اختصار در آن كاملاً مشهود است. مقالة اول دربارة تشريح است. مؤلف سپس به بررسي فصد و شناخت ادويه و امراضي كه درمان آنها با جراحي امكان پذير است و نيز اسباب و علامات امراض و ترتيب علاج هر بيماري پرداخته و به سبب اهميت شناخت نبض واسباب آن، مقاله هفتم را بدان اختصاص داده است. در مقالة دهم در باب حيوانات گزنده و نحوة درمان گزيدگي سخن گفته است. موضوعات مربوط به كار جراح در اين كتاب، امراض گوش و حلق و بيني و بيماري هاي داخلي است. نويسنده از تجارب شخصي خود نيز سخن گفته و در مورد بيماري هايي مانند برص (گ ١٦٢ ب ـ ١٦٣ الف)، خنازير صديدي (گ ١٤١ ب، ١٤٢الف) يا خارج كردن هزارپا از گوش به كمك مايع حاوي فلفل (گ ١٦٧ ب، ١٦٨ الف)، مدعي درمانهاي جديدي شده است. در مواردي مانند سقيروس نيز به نيشتر نزدن و عدم جراحي توصيه نموده است (گ ١٤٤ الف). همچنين از معالجه عرق مديني يا بيماري رشته كه خود در نواحي بخارا و بلخ بدان گرفتار شده بوده، سخن گفته است (گ ٩٦ ب، ١٦٤ ب).
كتاب شرايط جراحي گرچه از نظر ترتيب، نسبتاً منظم است، گاه نيز بي نظمي هايي در آن ديده مي شود: براي نمونه مقالة هشتم به جاي ١٠٩ شرطي كه در مقدمة آن ياد شده، حاوي ١٠١ شرط است و مقالة نهم به جاي ٢٣ شرط مشتمل بر ٢٤ شرط است، مقالة دهم نيز كه بايد شامل ٢٦ شرط باشد، حاوي ٢١ شرط و ترتيب شروط نيز خلاف ترتيب شروط مذكور در مقدمه آن است. نكته حائز اهميت آن است كه بر خلاف نظر بر نبورگ (ايرانيكا، I/٦٥١) نسخه نسبتاً كاملي از شرايط جراحي وجود دارد كه در كتابخانة جامع گوهرشاد مشهد (شم‌ ٧٩٩) نگهداري مي شود. گرچه سه صفحة آغازين اين نسخه نو نويس است، اما كتاب از شرط هشتم از مقاله اول شروع مي شود و در برگ ٢٣٧ الف نيز پايان مي يابد. فاضل (٢/٩٠٩) به خطا پايان كتاب را در چند برگ بعد (٢٤٧ الف) كه مربوط به دو ملحق ناشناخته در باب منافع طيور و سنگهاي قيمتي است، پنداشته است.
از شرايط جراحي سه نسخة ناقص نيز در دست است، يكي در كتابخانة دانشكدة پزشكي دانشگاه تهران (دانش پژوه، ٣/٣١٥؛ استوري، (II(٢)/٢٢٨)، دومي در دانشگاه لاهور پنجاب (همانجا) و سومي در دانشگاه لوس آنجلس كاليفرنيا (ايرانيكا، I/٤٠١). ظاهراً ابوزين دو كتاب ديگر نيز به نامهاي رسالة نوريه و مصباح العيان در دفن كحالي داشته كه اثري از آنها بر جاي نمانده است (نك‌ : ابوزين، ١٠٢ الف).
مآخذ: ابوزين كحال، شرايط جراحي، نسخه خطي جامع گوهرشاد مشهد، شم‌ ٧٩٩؛ دانش پژوه، محمدتقي و ايرج افشار، نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٢ ش؛ فاضل، محمود فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه جامع گوهرشاد مشهد، مشهد، ١٣٦٧ ش؛ منزوي، خطي؛ نيز:
Iranica; Storey, C.A, Persian, London, ١٩٧١.
محمدهادي مؤذن جامي