دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٨٣
| ابوزکرياورجلانی جلد: ٥ شماره مقاله:٢١٨٣ |
اَبوزَكَريّا وَرْجَلاني، يحيي بن ابي بكر، مورخ اباضي مذهب سدة ٥ـ٦ق/١١ـ١٢م. وي
در وارجلان يا ورجلان (ورقلة امروزين واقع در صحراي الجزاير) زاده شد (ياقوت،
٤/٩٢٠؛ لويتسكي، «مورخان… »، ٩٣) و در همانجا نزد دايي خود ابوحمزه اسحاق بن
ابراهيم حديث آموخت كه بعداً روايتهاي بسياري از او نقل كرد (همانجا).
ابوزكريا در ٤٦٠ ق زادگاه خود را ترك گفت و به طرابلس افريقيه رفت و در اوايل سال
٤٦١ ق در تَمولَسْت (تمولسه) كه از روستاهاي آن ناحيه بود، اقامت گزيد (همانجا).
سفر ابوزكريا به اين روستا بدان سبب بود كه از شيخ ابوالربيع سليمان بن يَخلَف
مَزاتي، از بزرگ ترين علماي عصر خويش، كسب علم كند (همو، «چند متن گزيده… »، ٢، «مورخان
…»، همانجا). در ٤٧١ ق، سال مرگ استادش ابوالربيع، در تين وال (از روستاهاي اريغ،
وادي ريغ امروزي) مي زيست (ابوزكريا، ٣٧٤) و از علمايي چون شيخ ابومحمد ماكْسَن بن
الخير و شيخ مَزين (ابوعبدالله مزين بن عبدالله الوسياني) كسب علم مي كرد (همانجا؛
لويتسكي، همان، ٩٤ـ٩٣). در ٤٧٤ ق از برابر سپاه ابودناس گريخت و به ورجلان رفت و در
روستاي تَماوَط اقامت گزيد (همانجا).
از آنجا كه ابوزكريا، كتاب السيرة را اندكي پيش از ٥٠٤ ق تأليف كرده، مرگ او
بايستي پس از اين تاريخ روي داده باشد (همان، ٩٥؛ همو، «عقيده اي… »، ٣١٧). گفته
اند كه وي در ورجلان درگذشت و در همانجا يا احتمالاً در سدْرَته دفن شد (همو، «مورخان…»،
٩٤، «چند متن گزيده…»، ٣).
ابوزكريا از شيوخ طبقه دهم اباضيه است (در جيني، ٢/٤٢٥، ٤٤٨). وي با كتاب السيرة
خود بر بسياري از نويسندگان همكيش بعدي، اثر عميق گذاشت. در جيني (٢/٤٤٨) و شماخي
(٢/٩٢ـ٩٣) هر يك در كتاب خويش به بيان احوال و ذكر مناقب او پرداخته اند و حتي
برادرش شيخ زكريا را نيز از علما و فضلاي زمان وي شمرده اند. شماخي از ابوالربيع
سليمان بن يخلف مزاتي و ابوزكريا در كنار هم و با لفظ شيخين ياد مي كند، گويي كه آن
دو همپاية يكديگرند (٢/٩٢)، ولي مسلم است كه اين ابوالربيع استاد او بوده است (دربارة
ابوالربيع و اهميت او در تاريخ فرهنگي اباضيه، نك : لويتسكي، «مورخان…»، ٧٥ـ٧٢).
از همدرسان ابوزكريا مي توان يحيي بن محمد نوة شيخ معروف ابوعبدالله محمد بن بكر
النَّفوسي را نام برد كه با او در مجالس درس ابوالربيع سليمان حلژاضر مي شد و پس از
مرگ استاد در ٤٧١ ق همراه ابوزكريا فعاليتهاي علمي استاد را، به ويژه در تاريخ و
تصنيف زندگي نامه ها، ادامه دادند (همان، ١٢٣). از شاگردان او نيز مي توان
ابوالربيع عبدالسلام الوسياني، ابونوح صالح بن ابراهيم بن يوسف الزمريني و ابوعمر
عثمان بن خليفـة الصوفي را برشمرد ( همان، ٩٤، ٦٤).
بجز كتاب السيرة، ابوزكريا نامه ها و نظرياتي در اصول عقايد استدلالي نيز داشته كه
به جاي نمانده است و ظاهراً وي مي خواسته كتابي در فراق اباضي نيز تصنيف كند كه
اثري از آن موجود نيست (همان، ٩٧).
كتاب السيرة و اخبارالائـة كه به تاريخ ابوزكريا نيز شهرت دارد، مهم ترين اثر او و
ظاهراً كهن ترين سند شناخته شده دربازة اباضيان مغرب است كه به دست يك اباضي نوشته
شده است (ليوب، ١٥؛ لويتسكي، «چند متن گزيده…»، «عقيده اي …» همانجاها). مبناي
تصنيف ايم كتاب روايات و اخبار شفاهي بوده است كه از ياران و اشخاص مطلع يا از
استادش ابوالربيع به او رسيده بوده (بسياري از آنچه ابوزكريا در اثر خود آورده،
منقول است از ابوالربيع، مك : كتاب السيرة ، جم) و احتمالاً سندي در اختيار
نداشته است. اين كتاب از منابع اصلي طبقات المشايخ، در جيني بوده است، چنانكه بخش
اول آن اقتباسي از بخش اول كتاب ابوزكرياست. كتاب السيرة منبع اصلي شماخي در بررسي
تاريخ رستميان نيز به شمار مي آيد (لويتسكي، «مورخان…»، ٩٦، ٧٤). اين اثر در شرق (عالم
اسلامي) نيز شناخته شده بود، تا جايي كه مؤلف ناشناس كشف الغمـة ـ كه مبناي تاريخ
ائمة عمان است ـ آنچه از اباضيه افريقا آورده، از آن نقل كرده است (باسه، ٤٢٥ـ٤٢٤).
كتاب السيرة مركب از ٢ بخش است: بخش نخست اساساً در موضوعات تاريخي است، اما احوال
بعضي مشايخ نيز در آن آمده، ولي در بخش دوم بيشتر به شرح حال عده اي از مشاهير
اباضية مغرب پرداخته است (لويتسكي، همان، ٩٥، «چند متن گزيده…»، همانجا). در واقع
كتاب السيرة حاوي اطلاعات مهمي دربارة اين امور است: نفوذ مذهب اباضي در مغرب و
گسترش آن، تاريخ ائمه رستمي از آغاز تا اضمحلال آن سلسله، تاريخ اباضيان مغرب پس از
سقوط دولت رستميان، انشعاباتي كه در درون اباضيه پيش آمد، شرح احوال بسياري از شيوخ
برجسته اباضي و اطلاعات مهمي دربارة آخرالزمان به عقيدة اباضية مغرب كه در پايان
كتاب آمده است. به علاوه در اين كتاب نكات بسياري درباره زندگي اجتماعي و آداب و
رسوم بربرها نيز وجود دارد. ابوزكريا در بخش مربوط به جُغراف از كتاب خود (ص ٣٧٧ به
بعد) رواياتي را درباره اوضاع آخرالزمان و ارض جغراف (نك : ه د، اباضيه) كه
واپسين منزلگاه مؤمنان به تصور اباضيان مغرب بوده، گردآوري كرده و در اين امور
بيشتر از ابوالربيع سليمان بن موسي بن زنفيل (سدة ٥ق/١١م) اقوالي نقل كرده است (ص
٣٧٨ـ ٣٨٠ـ ٣٨٣، ٣٨٤)، به علاوه بسياري از روايات مربوط به تاريخ كهن ورجلان در كتاب
السيرة نيز از اوست.
به گفته شاخت كتاب السيرة در حدود سال ٥٠٠ ق نوشته شده است (لويتسكي،همانجا)، اما
بخش ودم آن مي بايست پس از ٥٠٤ ق تدوين شده باشد (همو، «مورخان…»، ٢٥)، يعني به
احتمال قوي شاگردان ابوزكريا بخش دوم كتاب را پس از مرگ استاد مدوّن كردند (همانجا).
در حالي كه لز بخش نخست كتاب نسخ فراواني در دست است، نسخ خطي موجود از بخش دوم
كتاب السيرة بسيار كمياب است. اين كتاب به كوشش عبدالرحمن ايوب در ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ن در
تونس به چاپ رسيده است.
مآخد: ابوزكريا، يحيي بن ابي بكر، كتاب السيرة و اخبارالائـة، به كوشش عبدالرحمن
ايوب، تونس، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥م؛ ايوب، عبدالرحمن، مقدمه بر كتاب السيرة (نك : هم،
ابوزكريا)؛ درجيني، احمد بن سعيد، طبقات المشايخ بالمغرب، به كوشش ابراهيم طلاي،
١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤م؛ شماخي، احمد بن سعيد، كتاب السير، عمان، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٧م؛ ياقوت،
بلدان؛ نيز:
Besset, Rene, ”Sanctuaires du Djebel Nefousa“, JA, Paris, ١٨٩٩, vol. XIII, no.
٣; Lewucke, Tadeusz, ”Les Historiens, biographes et traditionnistes
ibadites-wahbites…“, Folia Orientalia, Krakow, ١٩٦١, vol. III; id, ”Une Croyance
des Ibadites Nord-Africaius sur la fin de Monde…“, Ve Congres International
d‘Arabisants et d‘Islamisants (Actes), Bruxelles, ١٩٧٠; id, ”Quelques extraits
inedits relatifs aux voyages des commercants…“, Folie oroentalia, Krakow, ١٩٦٠,
vol. II.
مسعود جلالي مقدم