اَبوزَكريّا جَناوُني، يحيي بن خبر بن توزين، فقيه اباضي جبل نفوسه در سدة ٦ق/١٢ م. وي اهل اجناون (در شرق نفوسه) بود كه و در خانداني اهل دانش زاده شد. پدربزرگ وي ابوالخير توزين جناوني خود از عالمان نامي بود كه به هنگام ولادت تسوط ابوالخير توزين زواغي تبرك شد و به همين مناسبت نام او را بر يحيي نهادند (شماخي، ٢/٢٨). از آنجا كه زواغي در عهد معز بن باديس زيري (حكـ ٤٠٦ ـ ٤٥٣ق)، امير قيروان (ابن اثير، ١٠/١٥) مي زيسته (شماخي، ٢/٢٦)، مي توان نتيجه گرفت كه ابوزكريا از رجال سدة ٦ق بوده و اين برداشت با طبقه اي كه شماخي ابوزكريا را در آن آورده، سازگاري دارد. ابوزكريا براي تحصيل علم از اجناون به ابناين رفت و در آنجا در مجلس درس ابوالربيع سليمان بن ابي هارون ملوشائي حاضر شد و پس از ديرزماني كه از محضر او بهره گرفت، به وطن بازگشت (همو، ٢/١٧٩، ٢١٥). در بازگشت خود به اجناون، عالمي جامع الاطراف بود كه مورد احترام مردم قرار گرفت و به افتا پرداخت. با اينكه وي در فنون گوناگون بتحر داشته، بيش از همه به عنوان فقيه مطرح بوده است. ابوزكريا در ديدگاههاي فقهي خود به طور عمده تحت تأثير استادش ابوالربيع بوده و تنها در برخي موارد نظر ديگران را بر او ترجيح مي داده است (نكـ؛ همو، ٢/١٧٩).
جمع كثيري از اباضيان نفوسه از ابوزكريا دانش آموختند كه در آن ميان ابوسليمان داوود بن هارون و ابوالربيع سليمان بن هارون را مي شناسيم (همو، ٢/١٧٩، ١٨١، ١٨٢، ٢١٥). ابوزكريا آن اندازخ در فرهنگ اباضيان نفوسه تأثير داشته كه رجال معاصرش غالباً به عنوان طبقة وي شناخته مي شوند (نكـ: همو، ٢/١٨٠ ـ ١٨٢) و شماخي سلسلة مشايخ خود را از طريق وي به «حمل‌ـة العلم» نخستين مي رساند (٢/٢١٥). به گونه اي شماخي در سده هاي ٩ و ١٠ ق اهل جبل نفوسه بر تأليفات او متكي بوده اند (٢/١٧٨ ـ ١٧٩).
آثار: ١. الوضع، كه مهم ترين تأليف اوست و در ٧ بخش: توحيد، طهارت، صلات، صيام، زكات، حج و ايمان تنظيم شده است. اين كتاب با حواشي محمد ابوسّته در ١٣٠٥ق در قاهره به چاپ رسيده است. قطب محمد بن يوسف اختصاري از آن فراهم آورده است و فوائدي را بدان افزوده است (نك‌ : حارثي، ٢٨٠). اين كتاب اخيراً توسط سعيد بن خلف خروصي به نظم كشيده شده و با عنوان قواعدالشرع در مسقط (١٤٠٣ق) چاپ شده است (نك‌ : خروصي، ٢، ٤٠٧؛ درباره ميزان رواج الوضع، نك‌ : شماخي، ٢/١٧٩، ١٩١، ١٩٩)؛ ٢. مجموعه اي مشتمل بر ٧ كتاب: صيام، نكاح و طلاق، وصايا، قضا، اجرتها، بيع سلف و رهن، كه برّادي در سده ٨ق، در فهرستي از كتب اباضيه آن را ياد كرده و بخش نكاح آن اساس كار عبدالعزيز ثميني در تأليف مبحث نكاح از كتاب النيل بوده كه امروزه متن اساسي اباضيان الجزاير در فقه است. كتاب الصيام در ١٣١٠ق در قاهره به چاپ رسيده و كتاب النكاح و الطلاق با حواشي محمد ابوسته در مصر (بدون تاريخ) چاپ شده است. شماخي كه كتاب النكاح را در اختيار داشته آن را تأليفي مستقل شمرده است (نك‌ : شماخي، ٢/١٧٩؛ نيز: با سه، GAL, S, I/٦٩٢;٩٨)؛ ٣. حاشيه اي بر الترتيب لمسند الربيع بن حبيب، كه در زنگبار به چاپ رسده است.
گفتني است كه ترجمه اي از «عقيدة التوحيد» ابوزكريا به زبان ايتاليايي توسط روبيناچي صورت گرفته است (نك‌ : فان اس، ٥٥).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ حارثي، سالم بن حمد، العقود الفضي‌ـة، مسقط، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ خروصي، سعيد بن خلف، قواعد الشرع، مسقط، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ شماخي، احمد بن سعيد، السير،‌به كوشش احمد بن سعود سيابي، مسقط، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ نيز:
Bassrt, R., ”Les Sanctuaires du Djebel Nefousa“, JA, ١٨٩٩, S. ٩, vol. XIV; GAL,S; Van Ess, J., ”Untersuchungen zu einigen ibaditischen Handschriften“ ZDMG, ١٩٧٦, vol. CXXVI.
احمد پاكتچي