اَبوزَعبَل، قصبه اي كهن از توبع قليوبيّة مصر كه بني صبره نيز ناميده مي شده است. ابن مماتي (د ٦٠٦ق/ ١٢٠٩م) در قوانين الدواوين، از آن به نام قُصَير ياد مي كند. اين قصبه در اواخر دولت مماليك به بوزعبل موسوم و معروف شد، چنانكه در كتاب وقف، منسوب به خيربيك چركسي، والي عثماني در مصر كه در ٩٢٦ق/ ١٥٢٠م نوشته شده، از آن به همين نام ياد شده است (رمزي، ١(٢)/(٣٩). ابوزعبل در فاصله ٢٢ كيلومتري شمال قاهره واقع شده است (خانجي، ١/١٠٩؛ امين، ٣/٥٠).
ابوزعبل در ٦ جمادي الاول ١٤٠٧ق/ ٢٠ دسامبر ١٧٩٢ م به وسيلة مرادبيك و سربازان مملوك مورد غارت و چپاول قرار گرفت و گروهي از اهالي آنجا، از پير و جوان كشته شدند و عده اي از بزرگان نيز دستگير و زنداني گرديدند (جبرتي، ٢/١٤٥).
ناحية اطراف ابوزعبل در زمان اشغال ناپلئون، صحنة فعاليت نظامي و نبرد بين نيروهاي فرانسه و عثماني بود (خانجي،
همانجا). ابوزعبل در آن زمان دوبار مورد تاخت و تاز نيروهاي فرانسوي قرار گرفت. ارتش ناپلئون در ٢٣ صفر ١٢١٣ق/ ٧ اوت ١٧٩٨م مبلغي به عنوان هزينة نگهداري و ادارة نيروي نظامي خود از مردم ابوزعبل خواست. اهالي محل از پرداخت آن سرباز زدند. در نتيجه سپاهيان ناپلئون آنجا را غارت كرده، به آتش كشيدند. ٥ ماه بعد. در ٣٠ رجب ١٢١٣ق/ ٨ ژانوية ١٧٩٩م بار ديگر فرانسويان به اين قصبه حمله كردند و تمام اموال، گله ها و حيوانات باركش را به غنيمت بردند (جبرتي، ٢/٢٤٠).
ابوزعبل به سبب وجود تأسيسات علمي و پادگان نظامي در آن ناحيه شهرت و اهميت پيدا كرده است. در ١٢٤١ق/ ١٨٢٥م به دستور محمد علي پاشا، خديو مصر، در نزديكي پادگان ابوزعبل مدرسة ستاد تأسيس يافت كه بر اساس نظام و مقررات مدارس نظمي مشابه در فرانسه پايه گذاري شده بود (زيدان، ٤/٢٠ ـ ٢١). پزشكي كه از فرانسته براي معالجه و مداواي نظاميان آمده بود، به دستور محمد علي پاشا در ١٨٢٦م ابتدا به تأسيس يك بيمارستان بزرگ ارتش پرداخت و سپس يك مدرسة پزشكي جنب بيمارستان تأسيس كرد (خانجي، همانجا؛ صابات، ١٦٥؛ زيدان، ٤/٢٩) و مديريت هر موسسه را خود برعهده گرفت. اين مدرسه كه از قديم ترين مدارس عالي مصر به شمار مي رفت، از اول شعبان ١٢٤٢ق/ ٢٨ فورية ١٨٢٧م كار خود را آغاز كرد (صابات، زيدان، همانجاها). اندك زماني بعد، براي رفاه دانشجويان و تأمين نيازمنديهاي آنان از حيث كتاب و منابع علمي، چاپخانه اي در كنار مدرسه تأسيس شد (رضوان، ٣٥٤) كه اولين چاپخانة رسمي، بعد از مطلبعة بولاق، در مصر بود (صابات، همانجا). در اين چاپخانه كتابهاي پزشكي مورد نياز دانشجويان به وسيلة گروه مترجمان از زبان فرانسه به عربي ترجمه و با كمك خطاطان براي چاپ سنگي آماده مي شد (رضوان، ٣٥٤، ٣٥٧؛ صابات، ١٦٦). در ١٨٣٠م مدرسة داروسازي و در ١٨٣١م دامپزشكي و در ١٨٣٢م مدرسة مامايي به آن اضافه شد (EI٢). در ١٨٣٧م مدرسه و چاپخانه از ابوزعبل به قصر العيني منتقل شد و تا مدتي امور طبع كتابها به مطبعة بولاق محول گشت (صابات، ١٦٦ ـ ١٦٧). بعدها زندان بزرگي در ابوزعبل ساخته شد كه موجب شهرت آن گرديد (EI٢).
مآخذ: امين، حسن، الاموس‌ـة الاسلامي‌ـة، بيروت، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦م؛ جبرتي، عبدالرحمن، تاريخ عجائب الآثار في التراحم والاخبار، بيروت، ١٩٧٨م؛ خانجي، محمد امين، منجم العمران، قاهره، ١٣٢٥ق/ ١٩٠٧م؛ رضوان، ابوالفتوح، تاريخ مطب‌ـة بولاق، قاهره. ١٩٥٣م؛ رمزي، محممد القاموس الجغرافي، قاهره، ١٩٥٤ ـ ١٩٥٥م؛ زيدان جرجي، تاريخ آداب اللغ‌ـة، العربي‌ـة به كوشش شوقي ضيف، قاهره، ١٩٥٧م؛ صابات، خليل، تاريخ الطباع‌ـة الشرق العربي، قاهره، ١٩٦٦م؛ ني: EI٢
ابوالحسن ديانت