دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٧٧
| ابوزبير مکی جلد: ٥ شماره مقاله:٢١٧٧ |
ابوزُبِيرِ مَكّي، محمد بن مسلم بن تَدرس،مولاي حكيم بن جزام اسدي قرشي، از
تابعين كثير الحديث. در تاريخ مرگ او اختلاف وجود دارد: چنانكه از عبارت بخاري
(١(١)/٢٢١ ـ ٢٢٢) مستفاد مي شود، وي در ١٢٦ق/ ٧٤٤م درگذشته است، ولي بيشتر او را در
گذشتة ١٢٨ق/ ٧٤٦ م مي دانند (مثلاً ابن قيسراني، ٢/٤٤٩؛ ابن اثير، ٥/٣٥٢). ذهبي سن
او را به هنگام وفات يك جا (سير، ٥/٣٨٦) متجاوز از ٨٠ و در جاي ديگر (تاريخ، ٥/١٥٤)
بالاتر از ٩٠ سال گفته است. از عالمان رجال ابن سعد، ابن مديني، ابن معين و نسائي
او را توثق كرده اند. بهگفتة ابن عدي او خود ثقه بود، ولي عده اي از ضعفا از او
حديث شنيدند، به همين علت برخي روايات منقول از او ضعف شمرده مي شود. ابوزرعه و ابو
حاتم گفته اند كه به حديث او نمي توان استناد كرد (ابن سعد، ٥/٤٨١؛ عجلي، ٤١٣؛ ذهبي،
ميزان، ٤/٣٧ ـ ٣٨). از متقدمان نيز برخي چون ابن عيينه و شعبه او را ضعيف شمرده اند
(ابن ابي حاتم، ٤ (١)/ ٧٥)، در حالي كه تابعي معاصرش، عطاء بن ابي رباح ضبط او را
در حديث ستوده است (ابن سعد، همانجا؛ ترمذي، ٥/٧٥٦). به هر روي شماري از احاديث او
در موطأ مالك و صحاح سته نقل شده است (نكـ: مالك، ١/٣٦٩، جمـ؛ مزي، ١٧/١٩٢). در
منابع شيعه نيز طوسي در تهذيب (٥/٢٥٥٩) و استصار (٢/٢٧٤) و ديگران احاديثي چند از
طريق او روايت كرده اند. جابر بن عبدالله انصاري، ابن عباس، عبدالله بن عمر،
عبدالله بن زبير، عائشه و ابوالطفيل از صحابه و عكرمه مولاي ابن عباس، طاووس، سعيد
بن جبير و عبدالرحمن بن هرمز اعراج از جمله مشايخ او بوده اند. زهري، مالك ابن انس،
اعمش، سفيان ثوري، سفيان بن عسنه، ايوب سختياني، جابر جعفي، ليث بن سعد و ابن لهيعه
نيز از او روايت كرده اند (براي تفصيل، نكـ: مزي، ١٧/١٩٢ ـ ١٩٤).
نسخة خطي مجموعه اي از روايات ابوزبير با عنوان احاديث ابي الزبير عن غير جابر كه
گرد آورندة آن ابوالشيخ الصفهاني (د٣٦٩ق) است، در كتابخانة ظاهريه نگهداري مي شود (فهرس،
٣٦٨).
مآخذ: ابن اثير، الكامل، ابن ابي حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعديل،
حيدرآباد دكن، ١٣٧٢ق/ ١٩٥٣م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت. دارصادر؛ ابن
قيسراني، محمد بن طاهر، الجمع بين كتابي ابي نصر الكلاباذي و ابي بكر الاصبهاني،
بيروت، ١٤٠٥ق؛ بخاري، محمد بن اسماعيل، التاريخ الكبير، حيدرآباد دكن، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛
تزمذي، محمد بن عيسي، سنن، به كوشش ابراهيم عطوه عوض، استانبول، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛ ذهبي،
محمد بن احمد، تاريخ الاسلام، قاهره، مكتبـة القدسي؛ همو، سير اعلام النبلاء، به
كوشش شعيب ارنوؤط، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ همو، ميزان الاعتدال، به كوشش علي محمد
بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛ طوسي، محمد بن حسن، الاستبصار، به كوشش حسن موسوي
خراسان، نجف، ١٣٧٥ق؛ همو، تهذيب الاحكام، به كوشش حسن موسوي خراسان، نجف، ١٣٧٩ق؛
عجلي، احمد بن عبدالله، تاريخ الثقات، به كوشش عبدالمعطي قلعجي، بيروت، ١٤٠٥ق/
١٩٨٤م؛ فهرس مجاميع المدرسـة العمريـة، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق/
١٩٨٧م؛ مالك بن انس، الموطأ، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقي، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛
مزي، يوسف ابن عبدالرحمن، تهذيب الكمال، نسخة عكسي موجود در كتابخانة مركز.
عبدالامير سليم