َبوحُذَيْفه،،پسر عتبة بن ربيعة بن عبد شمس بن عبد مناف(د ١٢ق/٦٣٣م)،از بزرگان صحابه و از سابقين در اسلام و مهاجرين به حبشه و مدينه كه در بسياري از غزوات و سرايا شركت جست و در جنگ يمامه به شهادت رسيد.
ابن‌سعد او را به هنگام مرگ ٥٣ يا ٥٤ ساله(٣/٨٥)و ابن‌حجر ٥٦ساله(٤/٤٣)دانسته است.در ضبط نام او اختلاف وجود دارد.ابن‌سعد نام او را«هُشيم»(٣/٨٤)و ابن‌هشام«مِهشم»(١/٢٧٧)و خليفة بن خياط«هشام»آورده(١/٢٨)و برخي نيز«هاشم»گفته‌اند(ابن‌عبدالبر،٤/١٦٣١؛ابن‌حجر،٤/٤٢).سهيلي يادآور شده كه نام ابوحذيفة بن عتبه،قيس است و مهشم شخص ديگري است از فرزندان مغيرة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم(نكـ:سهيلي،٣/٣٣؛نيز ابن حزم،٨٨).مادر او فاطمه دختر صفوان بن امية كناني است(ابن‌سعد،همانجا؛براي اقوال ديگر،نكـ:خليفه،همانجا).
ابوحذيفه پيش از آنكه پيامبر(ص)براي دعوت مردم به اسلام به خانة ارقم برود،مسلمان شد(همانجا)و خواهرش هند،همسر ابوسفيان او را با دو بيت شعر هجو گفت(ابن‌اسحاق،٢١٠؛قس:ابن‌سعد،٣/٨٥،كه اين دو بيت را به جنگ بدر و هنگامي كه ابوحذيفه پدرش را به مبارزه فراخواند،مربوط دانسته است).او همراه با همسرش سهله،دختر سهيل بن عمرو،به حبشه هجرت كرد و پسرش محمد در آنجا زاده شد(ابن‌اسحاق،١٥٦،٢٠٥).از عبارات ابن‌سعد چنين برمي‌آيد كه وي دوبار به حبشه مهاجرت كرده است(همانجا)؛اين نظر را ابن كلبي(١/٢٠٠)و بلاذري(٣/١٩٩)نيز تأييد كرده‌اند.به هنگامي كه خبر دروغين مسلمان شدن كفار مكه در حبشه منتشر شد،عده‌اي از مسلمانان مهاجر به مكه بازگشتند و چون از دروغ بودن خبر مطلع گشتند،يا در جايي پنهان شدند و يا در پناه يكي از بزرگان كفار قرار گرفتند(طبري،٢/٣٤٠)،در اين هنگام ابوحذيفه در پناه امية(بن خلف)درآمد(بلاذري،٣/٢٢٧).شايد كلمة«ابيه»در آنچه ابن‌اثير(٢/٧٧)ياد كرده،مبني بر اينكه ابوحذيفه در پناه پدرش عتبه قرار گرفت،تصحيف«اميه»باشد.او از نخستين مهاجران به مدينه بود و همراه مولا و پسرخوانده‌اش«سالم»(نكـ:مالك،٦٠٥؛ابن‌هشام،٢/١٢٣)نزد عباد بن بشر منزل گرفتند و پيامبر(ص)ميان ابوحذيفه و عباد مؤاخاة برقرار نمود(ابن‌سعد،همانجا).
ابوحذيفه در غزوات بدر،احد،خندق،حديبيه و ديگر مشاهد شركت داشته است(ابن‌سعد،ابن‌عبدالبر،همانجاها).همچنين از شركت او در برخي از سرايا از جمله در سريه‌اي به فرماندهي حمزة بن عبدالمطلب،٧ ماه پس از هجرت(واقدي،١/٩)و سريه‌اي به فرماندهي عبدالله بن جحش(همو،١/١٩)و سرية قَطَن به فرماندهي ابوسلمة(همو،١/٣٤٥)اطلاع داريم.وي در جنگ بدر با وارد كردن ضربتي در كشتن پدرش شركت كرد(همو،١/٧٠).پس از شهادت ابوحذيفه در يمامه،به گفتة ابن‌كلبي عثمان متكفل مخارج زندگي پسرش محمد شد،اما محمد در محاصرة عثمان يكي از كساني بود كه بر او شوريد و مردم مصر را تشويق به قيام كرد.پس از قتل عثمان به شام گريخت و به دست رشدين،غلام معاويه،كشته شد(ابن‌كلبي،همانجا).
مآخذ:ابن‌اثير،الكامل؛ابن‌اسحاق،محمد،سيرة(رسول الله)،به كوشش محمد حميدالله،قونيه،١٤٠١ق/١٩٨١م؛ابن‌حجر عسقلاني،احمد بن علي،الاصابة في تميز الصحابة،قاهره،١٣٢٨ق؛ابن‌حزم،علي بن احمد،جوامع السيرة النبوية،بيروت،دارالكتب العلمية؛ابن‌سعد،محمد،الطبقات الكبري،بيروت،دار صادر؛ابن‌عبدالبر،يوسف بن عبدالله،الاستيعاب في معرفة الاصحاب،به كوشش علي محمد بجاوي،قاهره،١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ابن‌كلبي،هشام‌الدين محمد،جمهرة النسب،به كوشش عبدالستار احمد فراج،كويت،١٤٠٢ق؛ابن‌هشام،عبدالملك،السيرة النبوية،به كوشش مصطفي سقّا و ديگران،قاهره،١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛بلاذري،احمد بن يحيي،انساب الاشراف،به كوشش عبدالعزيز الدوري،بيروت،١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛خليفة بن خياط،الطبقات،به كوشش سهيل زكار،دمشق،١٩٦٦م؛سهيلي،عبدالرحمن،الروض الانف،به كوشش عبدالرحمن وكيل،قاهره،١٣٨٩ق/١٩٦٩م؛طبري،تاريخ؛مالك بن انس،الموطأ،استانبول،١٤٠١ق/١٩٨١م؛واقدي،محمد بن عمر،المغازي،به كوشش مارسدن جونز،لندن،١٩٦٦م.
عبدالامير سليم
ا