اَبوبَکْرِبْنِ شَهابِ حَضْرَمی، فرزند عبدالرحمن بن محمد علوی حسینی (١٢٦٢-١٣٤١ق/١٨٤٦-١٩٢٣م)، عالم جامع الاطراف و اصلاح‌طلب. شهاب که در عنوان آمده است، شهاب‌الدین اجمد جد هفتم اوست که خود به علی عریضی فرزند امام صادق(ع) نسب می‌برد (امین، ٢/٢٩٤؛ کتانی، ١/١٠٢).
وی در یکی از قرای تریم در حضرموت به دنیا آمد و در حیدرآباد دکن درگذشت (آقابزرگ، ١/٢٥؛ امین، همانجا). در ١٨ سالگی منظومه ای در «فرائض» سرود و در ١٢٨٦ق به مکه رفت و از احمد زینی دحلان، شیخ المشایخ حجاز و دیگران بهره برد و همانجا به اشارۀ سیدفضل پاشا ارجوزه‌ای در «آداب النساء» سرود و پس از مراجعت به حضرموت مدتی در تریم اقامت کرد. در ١٢٨٨ق به عدن و سرزمینهای مجاور رفت و با امرای حج آشنا شد و از آنجا مدت ٤ سال را در مناطق خاور زمین، چون سنگاپور به‌ویژه در جاوه گذراند و به تجارت پرداخت و جریانات سیاسی آنجا را دنبال کرد. وی در سرزمینهای شرقی چون هند، جاوه و ماله به عنوان عالمی اصلاح طلب و مخالف با بدعت شهره بود.
ابوبکر در ١٢٩٢ق به وطن خود بازگشت و در جنگهای محلی میان امرای شبه جزیره وساطت کرد و آتش جنگ را فرو نشاند. وی چنانکه از اشعارش بر می‌آید در این دوره به امارت اسلامی زنگبار نیز توجه داشته و در ١٣٠٠ق برغش بن سعید، سلطان آنجا را مدح کرده است (همو، ٢/٣٠٠). در ١٣٠٢ق مجدداً به عدن و لحج و مکه و مدینه و از آنجا به مصر، شام، بیت‌المقدس و آنگاه استانبول رهسپار شد و سرانجام به حیدرآباد دکن رفته، در آنجا اقامت گزید. البته تاز مان وفات، چند بار به جاوه و یک بار به موطن اصلی خود مسافرت کرد. مشایخ او متجاوز از ١٠٠ تن و بیشتر اهل حضرموت بودند. مشهورترین شاگرد او محمدبن عقیل علوی است (همو، ٢/٢٩٤-٢٩٥؛ علوی، ٢٤٨). وی به عنوان یک حلقه در اسانید کتب اجازات معاصر شناخته می‌شود (نک‌ : کتانی، همانجا؛ فلمبانی، ١٠٩-١١٠).
برخی از شرح حال‌نویسان، او را شافعی مذهب دانسته‌اند (نک‌ : بستانی، ٣/٢٦؛ کحاله، ٣/٦٤)، در حالی که گروهی دیگر وی را در زمرۀ عالمان شیعه آورده‌اند (نک‌ : قمی، ١/٢٥؛ امین، ٢/٢٩٤؛ آقابزرگ، همانجا). به هر حال پاره‌ای از اشعار دیوان او تردیدی باقی نمی‌گذارد که وی دوستدار اهل بیت(ع) بوده است (نک‌ : امین، ٢/٢٩٥ به بعد).
آثار: ابوبکر تألیفات بسیاری دارد که در حدود ٣٠ اثر از آنها شناخته شده (همانجا؛ حبشی، ٢٥٢) و برخی نیز به چاپ رسیده است: اسعاف الطلاب بیان مساحه السطوح و ما یتوقف علیه من الحساب، هند، ١٣٠٩ق؛ اقامه الحجه علی النقی ابن حجه، در نقد بدیعیۀ ابن حجۀ حموی (ﻫ م)، بمبئی، ١٣٠٥ق؛ تحفه المحقق بشرح نظام المنطق، در شرح ارجوزه‌ای از خود او در منطق، قاهره، ١٣٣٠ق؛ التریاق النافع بایضاح و تکلمه مسائل جمع الجوامع، در اصول فقه شافعی، حیدرآباد دکن، ١٣١٧ق (کتاب جمع الجوامع تألیف سبکی است)؛ حدائق ذریعه الناهض الی تعلم احکام الفرائض، که منظومه‌ای در ارث است، قاهره، ١٣٠٣ق؛ دیوان اشعار، سنگاپور، ١٣٤٤ق، که به گفتۀ امین (همانجا) قسمتی از اشعار آن در چاپ حذف شده است؛ رشفه الصادی من بحر فضائل بنی النبی الهادی(ص)، قاهره، ١٣٠٣ق، که به نام الشاهد المقبول بفضل ابناء الرسول هم نامیده شده است؛ الشهاب الثاقب علی السباب الکاذب، حیدرآباد دکن، ١٣١٧ق؛ العقود اللؤلؤیه فی انساب الساده العلویه بالدیار الحضرمیه، چاپ بمبئی، ظاهراً همین کتاب است که کتانی آن را «تألیفی عجیب در سلاسل آل با عَلَوی» خوانده است (١/١٠٣)؛ فتوحات الباحث بشرح تقریر المباحث فی احکام ارث الوارث، حیدرآباد دکن، ١٣١٧ق، که شرح منظومه‌ای از خود مؤلف در احکام فرائض است؛ نظام المنطق (ارجوزه)، حیدرآباد دکن، ١٣٣١ق و چنانکه اشاره شد خود آن را شرح کرده است؛ نوافح الورد الجوری بشرح عقیده الباجوری، هند، ١٣١٧ق؛ وجوب الحمیه عن مضار الرقیه، سنگاپور، ١٣٢٨ق.
مآخذ: آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعه، قرن ١٤، نجف، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ بستانی؛ حبشی، عبداللـه محمد، مصادرالفکر العربی الاسلامی فی الیمن، صنعا، مرکز الدراسات الیمنیه؛ علوی، محمدبن عقیل، النصایح الکافیه لمن یتولی معاویه، بیروت، دارالزهراء؛ قلمبانی، محمد مختارالدین، بلوغ الامانی، جده، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ قمی، عباس، الکنی والالقاب، تهران، ١٣٩٧ق؛ کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، دمشق، ١٣٤٦ش؛ کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م.
عبدالامیر سلیم