اَبوبَکْرِ بَرْدَعی، محمدبن عبداللـه، فقیه و متکلم خارجی در نیمۀ اول سدۀ ٤ق/١٠م. تنها گزارش رسیده دربارۀ او نوشتۀ ابن ندیم (ص ٢٩٥) است که کلیاتی دربارۀ شخصیت علمی وی در بر دارد و از جزئیات زندگیش اطلاعی در دست نیست.
ظاهراً اصل او به برده (برذعه) شهری در ارّان باز می‌گردد که در آن روزگار مرکز آن دیار محسوب می شد (نک‌ : مقدسی، ٣٧٤). منطقۀ اران و آذربایجان از دیرباز پناهگاهی برای خوارج (ﻫ م) بود و در اوایل دهۀ سوم از سدۀ ٤ق/١٠م با به قدرت رسیدن دیسم بن شادلویۀ خارجی که ظاهراً مذهب صُفری داشت (نک‌ : ابن اثیر، ٨/٣٤٩-٣٥١)، شرایط برای خارجیان مساعدتر گردید (نک‌ : مسعودی، ٣/١٠٠، ١٩٣؛ ابن ندیم، همانجا). البته به درستی معلوم نیست که ابوبکر چه دوره‌ای در اران بوده و آیا افتادن برده به دست دیلمیان غیرخارجی در ٣٣٠ق، در مسیر زندگی او تأثیری داشته است یا نه؟ (نک‌ : ابوعلی مسکویه، ٢/٣١-٣٧؛ ابن اثیر، ٨/٣٨٥-٣٨٨). به هر حال باتوجه به این نکته که ابن ندیم در ٣٤٠ق/٩٥١م و ظاهراً در موصل یا بغداد یا ابوبکر بردعی ملاقات کرده (همانجا)، می‌بایست او مدتی پیش از آن وارد عراق (کنونی) شده‌ باشد. ردیه وی بر قائلین به مشروعیت متعه که پیش از سال مزبور در محیطی بوده که با امامیه برخورد داشته و این برخورد به احتمال قوی در همان عراق بوده است (قس: مقدسی، ١٢٦، جم‌(.
ابن ندیم که با ابوبکر رابطۀ صمیمانه داشته، گزارش کرده که وی در عراق در حال تقیه بوده و خود را معتزلی معرفی می‌کرده است (نک‌ : همانجا). برای توجیه اینکه چرا ابوبکر مذهب اعتزال را به عنوان پوشش انتخاب کرده، باید به این نکته توجه داشت که گروهی از پیروان مکتب اعتزال در پاره‌ای از مسائل میل زیادی به خوارج پیدا کرده بودند (نک‌ : شهرستانی، ١/٧٨). به هر روی در الفهرست ابن ندیم توضیح بیشتری دربارۀ مذهب خارجی وی نیامده است، از این‌رو تنها بر پایۀ رابطۀ ابوبکر با «برده» و پیشینۀ فعالیت گروههای خوارج در آذربایجان و اران است که می‌توان احتمال نصُفری» بودن وی را جدی‌تر تلقی کرد.
الجامع فی اصول الفقه در میان آثار او (نک‌ : ابن ندیم، همانجا) به عنوان یکی از نخستین آثار شناخته شدۀ خارجی در اصول فقه خائز اهمیت است. از دیگر تألیفات وی می‌توان المرشد، الرد علی المخالفین، تذکره الغریب در فقه، کتاب الناکثین، کتاب الامامه، نقض کتاب ابن راوندی در باب امامت در کلام. نیز الناسخ و المنسوخ فی القرآن و السنه و الجماعه را نام برد (نک‌ : همانجا).
لازم به ذکر است که در سدۀ ٤ق از سه تن دیگر با عنوان ابوبکر بردعی اطلاع داریم که باید از شخصیت مورد نظر تفکیک کرد: نخست ابوبکر عبدالعزیز بن حسن بردعی محدث و رحاله از شاگردان ابویعلی موصلی و ابن خزیمه که در ٣٢٣ق در نسا درگذشته است. دیگر ابوبکر مکی بن احمدبن سعدویه بردعی محدث و رحاله از شاگردان ابوالقاسم بغوی که در ٣٥٤ق در چاچ (تاشکند) وفات یافت. سوم ادیبی به نام ابوبکر محمدبن یحیی بن هلال ردعی است که مدتی در بغداد سکنی داشته و در ٣٥٠ق به سمرقند رفته است (برای خلاصه‌ای از شرح حال این سه تن، نک‌ : سمعانی، ٢/١٤٦-١٤٧؛ یاقوت، ١/٥٦٠-٥٦١).
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن ندیم، الفهرست؛ ابوعلی مسکویه، احمدبن محمد، تجارب الامم، به کوشش آمدرز، قاهره، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، الملل والنحل، به کوشش محمد بدران، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ مسعودی، مروج الذهب، به کوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ مقدسی، محمدبن احمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛ یاقوت، بلدان.
احمد پاکتچی