اَبوالْبَخْتَری، عاص بن هاشم بن حارث بن اسد بن عبدالعزی (د ٢ق/٦٢٤م)، یکی از بزرگان قریش در جاهلیت. منابع کهن نام پدر او را «هاشم» ذکر کرده‌اند، اما دسته‌ای از مآخذ مهم دیگر آن را «هشام» گفته‌اند (واقدی، ١/١٤٩؛ بیهقی، ٣/١٤٠؛ ابن اثیر، ٢/٦٣). مادر ابوالبختری آروی، دختر حارث بن عبدالعزی بن عثمان بن عبدالدار ابن قصی بوده است (زبیری، ٢١٣).
ابوالبختری از رهبران برجسته و بنام قریش بود. وی در آغاز رسالت حضرت محمد(ص) در کنار دیگر سران قریش قرار داشت و یک بار همراه عتبه، شیبه و ابوسفیان نزد ابوطالب آمد و از اینکه پسر برادر وی محمد(ص) به عقاید و آداب و سنن آنان پشت کرده و به مقدسات آنان توهین می‌کند، گله کرد (ابن اسحاق، ١٢٩) و تا پایان عمر نیز اسلام نیاورد. با اینهمه وی یکی از کم‌آزارترین سران قریش نسبت به پیامبر(ص) و مسلمانان بود. تمامی منابع تاریخی گواهی می‌دهند که وی همواره طرفدار نرمش و مدارا با پیامبر و بنی‌هاشم بود. در دوران محاصرۀ بنی هاشم و مسلمانان در شعب ابی‌طالب، یک بار که ابوجهل مانع رساندن غذا به شعب برای خدیجه همسر پیامبر(ص) شده بود، ابوالبختری سخت برآشفت و با استخوان پای شتری بر وی حمله برد و سرش را شکست و شعری نیز در نکوهش او سرود (همو، ١٤٢). حتی گفته‌اند که به رغم پیمان‌نامۀ قریش، خود به محاصره شدگان غذا می‌رساند (زبیری، همانجا). پس از آنکه محاصره در شعب به درازا کشید، ابوالبختری یکی از پنج نفری بود که تصمیم گرفتند به نفع پیامبر و بر ضد سران قریش و پیمان‌نامۀ معروف که در مورد محاصرۀ بنی‌هاشم نوشته شده و در خانۀ کعبه نهاده شده بود، اقدام کنند و در پی آن با سلاح به بنی‌هاشم و بنی عبدالملب روی آوردند و از آنان خواستند از محاصره خارج شوند (ابن هشام، ٢/١٥؛ ابن سعد، ١/٢١٠) و ابوطالب ضمن سرودن شعری از آن گروه ستایش کرد (زبیری، ٤٣١).
پس از مهاجرت یاران پیامبر(ص) از مکه، سران قریش در «دارالندوه» گرد آمدند و دربارۀ این واقعه به بحث و تبادل نظر پرداختند. ابوالبختری که همراه زمعه بن اسود از قبیلۀ بنی اسد در این شورا شرکت کرده بود، در مقابل پیشنهادهای گستاخانه‌ای چون دستگیری و زندانی کردن یا کشتن پیامبر، کم‌آزارترین پیشنهاد یعنی اخراج پیامبر(ص) را از مکه مطرح کرد (بلاذری، ١/٢٥٩-٢٦٠). پس از آنکه پیامبر به قصد هجرت، شبانه از مکه خارج شد، عده‌ای از سران قریش به تعقیب وی پرداختند. ابوالبختری از این کار اکراه داشت، از این‌رو مورد خشم و نکوهش ابوجهل قرار گرفت (واقدی، ١/٣٧). در رمضان سال ٢ق/٦٢٤م جنگ بدر بین مسلمانان و سران قریش روی داد. ابوالبختری همراه قریش در این جنگ شرکت کرد، اما پیامبر فرمود هرکس ابوالبختری را یافت، او را نکشد. مجذّر بن زیاد بلوی ابوالبختری را یافت و به او گفت پیامبر فرمان داده است تو را نکشند و از او خواست تسلیم شود تا او را نزد پیامبر(ص) بپرد. ابوالبختری خواست تا به دوستش جناده بن ملیحه نیز که همراه او بود، امان داده شود، ولی مجذر نپذیرفت. ابوالبختری با مجذّر به جنگ پرداخت و به دست او کشته شد (زبیری، ٢١٣-٢١٤).
فرزند او اسود نیز از رجال قریش بود. از نوادگان او طلحه بن عبدالرحمن بن عبداللـه بن اسود است که مادر او فاطمه دختر امام علی ابن ابی‌طالب(ع) است (کلبی، ٧٤). وی فرزند دیگری نیز به نام اسماعیل داشت که در ٨ق، در فتح مکه، اسلام آورد (زبیدی، ١٠/١٣٦). به گفتۀ ابن حزم (ص ١١٧) اعقاب ابوالبختری از طریق اسود ادامه یافته‌اند.
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن اسحاق، سیره، به کوشش محمد حمیداللـه، قونیه، ١٤٠١ق/١٩٨٠م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارصادر؛ ابن هشام، محمد بن اسحاق، السیره النبویه، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ بلاذری، احمدبن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ١٩٥٩م؛ بیهقی، احمدبن حسین، دلائل النبوه، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ زبیدی، تاج العروس؛ زبیری، مصعب بن عبداللـه، نسب قریش، به کوشش لوی پرووانسال، قاهره، ١٩٥٣م؛ کلبی، محمدبن سائب، جمهره النسب، به کوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٤م؛ راقدی، محمدبن عمر، مغازی، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م.
حسن یوسفی اشکوری