دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٥٩

اَبواَیّوبِ مَدینی، (یا مداینی: ابوالفرج، ١٧/٥٤، ١٨/٣٨)، سلیمان بن ایوب بن محمد، ادیب، موسیقی‌شناس و از طرفای سدۀ ٣ق/٩م. به رغم آثار فراوانی که به وی منسوب است، از زندگانی او اطلاع بس اندکی داریم. کهن‌ترین مأخذی که ازوی نام برده، الاغانی است، اما ابوالفرج هم در این کتاب شرح حالی از او به دست نداده، بلکه به ذکر منقولاتی از وی در زمینۀ غنا و روایاتی که به او و مغنیّانی چون اسحاق موصلی، بدیع و شاعرانی چون ذوالرّمه، جبهاء اشجعی، ابن مُناذر، ابن مُفَرَّغ و عروه بن اُذینه مربوط است، بسنده کرده است (نک‌ : ١٧/٥٤، ١١٣، ١٨/٨، ٣٨، ٤٦، جم‌(. برعکس، ابن ندیم (ص ١٦٥) به زندگی او نیز اشاراتی کرده است. به گزارش وی، ابوایوب اهل مدینه و از طرفای آن شهر بوده است. از موسیقی و موسیقی‌دانان آگاهی بسیار داشت و در این‌باره کتابی چند پرداخته است. منابع بعد از وی تا عصر حاضر عمدتاً به نقل مطالب ابن ندیم بسنده کرده‌اند (نک‌ : یاقوت، ١١/٢٣٤، ٢٤٤؛ بستانی، مدرس، ٧/٢١؛ لغت‌نامۀ دهخدا؛ دانش پژوه، ٤٩؛ فارمر، «تاریخ... »، ١٧١).
ظاهراً وی زندگانی را بیشتر در مدینه گذرانده است، اما از مصاحبت او با کسانی چون یحیی بن علی (د ٣٠٠ق) که از ندمای موفق عباسی و خلفای بعد از او بوده و نیز حمّاد پسر اسحاق موصلی، موسیقی‌دان بزرگ سدۀ ٣ق، چنین بر می‌آید که وی به عراق نیز سفر کرده است (نک‌ : ابوالفرج، ١٧/٥٤، ١١٣، ١٨/٢٩٧). بعید نیست که ابوایوب خود آهنگ نیز ساخته باشد (نک‌ : همو، ١٨/٣٤٥)؛ کتاب النَّغَم والایقاع او می‌تواند تأییدی بر این نظر باشد. فارمر کتاب مذکور را درواقع سومین کتاب در زمینۀ تئوری ایقاع (ریتم) شمرده (نک‌ : «سعدیه... »، ٥٩٦-٥٩٧)، اما معلوم نیست که مبنای سخن وی تنها عنوان کتاب بوده، یا به نحوی به کتاب یا بخشی از آن دسترسی داشته است.
سال وفات ابوایوب نیز دانسته نیست. از آنجا که ابوالفرج اصفهانی (١٨/٢٩٧) از قول عم خود از ابوایوب نقل روایت کرده است، شاید باتوجه به زمان حیات ابوالفرج (٢٨٤-٣٥٦ق)، بتوان گفت که مرگ وی در اواخر سدۀ ٣ق به وقوع پیوسته است (قس: دانش پژوه، فارمر، همانجاها). یاقوت (٤/٩٠) از قول سلیمان بن ایوب ٢ بیت از ابن فارس، لغوی و نحوی سدۀ ٤ق، نقل کرده است. تقارن حیات ابوایوب با کسانی چون مصعب زبیری (د ٢٣٦ق) و یحیی بن علی و حمّاد موصلی (ابوالفرج، ١٨/٣٨، جم‌( مانع از آن است که ابن ایوب را همان سلیمان بن ایوب در روایت یاقوت بدانیم.
آثار: ابن ندیم (همانجا) فهرستی از آثار او به دست داده است، بدین قرار: کتاب ابن ابی عتیق؛ کتاب ابن سُریج؛ کتاب ابن مِسْجَح؛ کتاب الاتّفاق؛ کتاب اخبار ابن عایشه؛ کتاب اخبار حُنین الحیریّ؛ کتاب اخبار طرفاء المدینه؛ کتاب اخبار عزَّه المَیلاء؛ کتاب طبقات المُغنُیین؛ کتاب الغریض؛ کتاب قیان الحجاز؛ کتاب قیان مکّه؛ کتاب المُنادمین؛ کتاب النّغم و الایقاع.
مآخذ: ابن ندیم، الفهرست؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، به کوشش علی محمد بجاوی و عبدالکریم ابراهیم عزباوی. قاهره، ١٣٨٩-١٣٩٠ق؛ بستانی؛ دانش پژوه، محمدتقی، نمونه‌ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غنا و موسیقی، تهران، ١٣٥٥ش؛ لغت‌نامۀ دهخدا؛ مدرس، محمدعلی، ریحانه الادب، تبریز، ١٣٤٦ش؛ یاقوت، ادبا؛ نیز:
Farmer, H. G., A History of Arabian Music, London, ١٩٦٧; id, »Sa῾adyah Gaon on the Influence of Music«, Studies in Oriental Music, Frankfurt, ١٩٨٦, vol. I.
عباس حجت جلالی