اِبْنِ یَعیش، ابوالبقاء موفق‌الدین یعیش بن علی بن یعیش اسدی (٥٥٣-٦٤٣ق/١١٥٨-١٢٤٥م)، نحوی و مُقری. وی را ابن صائغ (یا صانع) نیز خوانده‌اند (نک‌ : ابن خلکان، ٧/٤٧؛ ابوالفداء، ٣/١٧٤؛ سیوطی. ٢/٣٥١). بیشترین آگاهی ما از زندگی وی محدود به اخباری است که شاگردش ابن خلکان نقل کرده است و دیگران چیز عمده‌ای بر آن نیفزوده‌اند. خاندان ابن یعیش از موصل برخاسته بود، اما خود او در حلب به دنیا آمد و همانجا پرورش یافت، ولی نم‌دانیم چرا فیروزآبادی (ص ٢٨٩) اصل او را اندلسی دانسته است.
وی در جوانی به قصد تحصیل علم از محضر ابن انباری (د ٥٧٧ق) رهسپار بغداد شد، اما زمانی که به موصل رسید، خبر درگذشت وی را شنید، لذا پس از چندی اقامت در آنجا و استماع حدیث از استادانی چون خطیب طوسی و ابن سویدۀ تکریتی به حلب بازگشت. وی در حلب نحو را نزد ابوالسخاء فتیان حلبی و ابوالعباس مغربی نیروزی فرا گرفت و از جمعی چون قاضی ابن ابی عصرون، ابوالحسن طرسوسی، یحیی ثقفی و نیز خالدبن محمد قیسرانی حدیث شنید و قبل از آنکه منصب اقراء را در حلب بر عهده گیرد، برای دیدار با تاج‌الدین کندی به دمشق رفت و کندی در نوشته‌ای مقام علمی او را بسیار ستود (نک‌ : ابن خلکان، ٧/٤٧-٤٨؛ یافعی، ٤/١٠٦-١٠٧؛ ذهبی، سیر، ٢٣/١٤٥؛ سیوطی، همانجا).
ابن یعیش بیشتر عمر خود را در حلب گذراند. حلب در آن روزگار به یکی از مراکز بزرگ علم و ادب تبدیل شده بود و دانش‌پژوهان بسیاری از نقاط مختلف بدانجا می‌آمدند تا از مجالس درس اندیشه‌وران آن شهر بهره برند. ابن خلکان یکی از همین کسان بود که در ٦٢٦ق به حلب آمد و از مجالس درس ابن یعیش که در آن زمان در مقصورۀ شمالی جامع حلب و نیز مدرسۀ رواحیه به تدریس قرائات مشغول بود، بهرۀ فراوان برد و همچنین بخش عظیمی از کتاب اللمع ابن جنی را نیز نزد وی خواند. از دیگر شاگردان وی ابن مالک نحوی، ابن رزین، ابن نحّاس، ابوبکر احمدبن محمد دشتی، ابن عدیم و ابن واصل را می‌توان نام برد (ابن خلکان، ٧/٤٨؛ ابن عدیم، ٢٨٢-٢٨٣؛ ابن شاکر، ٣/٢٩٤؛ ابن قاضی شهبه، ٢/١٤٧-١٤٨، ١٩٤؛ ذهبی، العبر، ٣/٣٤٥، نیز نک‌ : سیر، همانجا؛ سالم مکرم، ١٥٤). ابن خلکان علاوه بر نقل اخباری از او، وی را به خوش‌رویی و سرزندگی وصف کرده و روایات متعددی دربارۀ شوخ‌طبعی و بذله‌گویی او نقل کرده است (٧/٤٨-٥٠).
ابن یعیش، به خصوص به نحودانی شهره است و ذهبی وی را بزرگ‌ترین نحوی حلب در روزگار خود دانسته است (العبر، ٣/٢٤٩). وی پیرو مکتب بصره بوده و در شرح المفصل خود به تأیید و تقویت آراء آنان پرداخته است (نک‌ : ١/٢٣، ٥٤، ٨٤، جم‌(، اما گاهی نیز آراء نحویان کوفه را بر بصریان ترجیح داده است (همو، ١/٦٨-٦٩، جم‌(. از همین‌رو برخی از معاصران، او را از پیروان مکتب بغداد دانسته‌اند (ضیف، ٢٨٠-٢٨١؛ محمود، ٤٠١). ابن یعیش در حلب درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (ابن خلکان، ٧/٥٣).
آثار:
الف ـ چاپی: ١. شرح التصریف الملوکی. این کتاب شرحی است بر التصریف الملوکی ابن جنی (ﻫ م). برخی باتوجه به آراء وی در این کتاب است که او را از پیروان مسلّم مکتب نحوی بغداد دانسته‌اند (ضیف، محمود، همانجاها). این اثر در ١٩٧٣م و به کوشش فخرالدین قباوه در حلب به چاپ رسیده است؛ ٢. شرح المفصل زمخشری. ابن یعیش این کتاب را در ٧٠ سالگی به اتمام رساند (ابن یعیش، ١/٢-٣) و همۀ شهرت خود را مرهون همین اثر است. سبک نگارش مؤلف در این اثر همانند دیگر شارحان هم‌روزگارش، ساده و گاه با ضعف و سستی در الفاظ و اطناب بیش از حد همراه است. استناد فراوان به آراء نحویان برجسته و به‌ویژه سیبویه، اخفش، ابوعلی فارسی، جرمی، مانی و ابن جنی، این کتاب را به صورت دائره‌المعارفی در زمینۀ نظرهای مختلف نحویان درآورده است (فوک، ٢٢٩؛ ضیف، محمود، همانجاها). تمایلات ابن یعیش در مکتب بصره از فحوای این شرح به وضوح روشن است. این کتاب که در ١٠ مجلد است، در لایپزیک (١٨٧٦-١٨٨٦م) به کوشش یان و نیز در قاهره (١٩٨٠م) و بیروت به چاپ رسیده است. رودلف زلهایم رساله‌ای از او را با عنوان مسائل اجاب عنها ابن یعیش که در آن به ١٣ سؤال نحوی ابونصر دمشقی پاسخ گفته، در «مجلۀ دانشگاه سن ژوزف » (١٩٧٣-١٩٧٤م) به چاپ رسانیده است.
ب ـ خطی: تفسیر المنتهی من بیان فی اعراب القرآن. نسخه‌ای از این اثر که در بیان وجوه مختلف قرائات نگارش یافته، در کتابخانۀ سلطان محمود مدینه نگهداری می‌شود (اشپیس، ١٠٧).
مآخذ: ابن خلکان، وفیات؛ ابن شاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٤م؛ ابن عدم، عمرن احمد، بغیه الطلب، به کوشش علی سویم، آنکارا، ١٩٧٦م؛ ابن قاضی شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات الشافعیه، به کوشش حافظ عبدالعلیم خان، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ابن یعیش، یعیش بن علی، شرح مفصل، بیروت، عالم الکتب؛ ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر، بیروت، دارالمعرفه؛ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عوّاد معروف و محیی هلال سرحان، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، العبر، به کوشش محمد سعید زغلول، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سالم مکرم، عبدالعال، المدرسه النحویه فی مصر و الشام، قاهره، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ سیوطی، بغیه الوعاه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ ضیف، شوقی، المدارس النحویه، قاهره، ١٣٧٠ق/١٩٥١م؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، البلغه فی تاریخ ائمه اللغه، دمشق، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ محمود، محمود حسینی، المدرسه البغدادیه، بیروت، مؤسسه الرساله؛ یافعی، عبداللـه بن اسعد، مرآه الجنان، حیدرآباد دکن، ١٣٣٩ق؛ نیز:
Spies – Alligarh, Otto, »die Bibliotheken des Hidschas«, ZDMG, Leipzig, ١٩٦٦, vol. XC.
مریم صادقی