دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٩٩
| ابن هائم جلد: ٥ شماره مقاله:١٨٩٩ |
اِبْنِ هائِم، ابوالعباس شهابالدین احمد بن محمد بن عماد بن علی مقدسی (٧٥٣ یا
٧٥٦-٨١٥ق/١٣٥٢ یا ١٣٥٥-١٤١٢م)، ریاضیدان، فقیه، نحوی و ادیب مصری، سبب شهرت وی به
مقدسی، اقامت طولانی او در بیتالمقدس بوده است (ابن قاضی شهبه، ٣/١٧). وی در قاهره
زاده شد و مراحل نخست پرورش خود را در همان دیار گذراند و از کسانی چون تقیالدین
ابن حاتم، جمالالدین اسیوطی، زینالدین عراقی و علی بن عبدالصمد جلایری مالکی علم
آموخت. در فراگیری فقه و ادبیات عرب بسیار کوشید و بهویژه در باب مواریث متبحر
گردید (سخاوی، ٢/١٥٧؛ شوکانی، ١/١١٧؛ طوقان، ٤٣٩-٤٤٠). او را در علوم دیگر نیز صاحب
نظر دانستهاند (ابن قاضی شهبه، همانجا؛ ابن تغری بردی، ١٤/١٢١).
زمانی که کار تدریس در مدرسۀ صلاحیۀ بیتالمقدس به زینالدین ابوبکر قِمَنی واگذار
شد، وی ابن هائم را به عنوان نایب خویش برگزید و او را به قدس فرا خواند. نیابت ابن
هائم تا حدود سال ٨١٠ق ادامه داشت و ظاهراً پس از این تاریخ بهطور مستقل به تدریس
پرداخت. در ٨١٤ق امیر نوروز حافظی حاکم شام، شیخ شمسالدین هروی را به جای ابن هائم
به این مقام برگزید، اما ابن هائم با برخورداری از پشتیبانی مردم شهر توانست در این
منصب با هروی شریک شود (ابن قاضی شهبه، همانجا؛ ابن حجر، ٧/٨١؛ مجیرالدین،
٢/١١٠-١١١؛ ابن عماد، ٧/١٠٩).
ابن هائم در بیشتر تألیفات ریاضی خود از آثار سنان حاسب (از ریاضیدانان سدۀ ٣ق)
استفاده میجست و خود بارها از این نکته یاد کرده است (دفاع، ١٩١).
ابن حجر و ابن حمزۀ مغربی در شمار شاگردان ابن هائم بودهاند و ابن حمزه در نظرات
خویش در علم اعداد از وی بهرهور شده است (طوقان، ٤٧٠؛ ابن عماد، همانجا). وی در
دیانت استوار و به امر به معروف و نهی از منکر پایبند بود و کلامش بر دلها مینشست
(ابن قاضی شهبه، ٣/١٨).
ابن هائم در بیتالمقدس درگذشت و در گورستان «مأمن اللـه» در همان شهر دفن شد
(همانجا؛ مقریزی، ٤(١)/٢٥٤؛ مجیرالدین، همانجا؛ طوقان، ٤٣٩). ابن هائم فرزندی به
نام محبالدین داشت که از نوادر روزگار بود، اما پیش از پدر در رجب ٨٠٠ درگذت (ابن
قاضی شهبه، همانجا؛ مجیرالدین، ٢/١١١).
آثار چاپی: از ابن هائم دو اثر زیر به چاپ رسیده است: ١. جدول المیراث، در احکام
تقسیم ارث (قاهره، ١٩٧٢م)؛ ٢. اللمع فی الحساب (بولاق، ١٢٤١ق/١٨٢٦م).
آثار خطی: آثار چاپ نشدۀ وی بدین قرار است:
الف ـ در ریاضیات و جبر: ١. تحفهالحُسّاب، که نسخهای از آن در موزۀ بریتانیا موجود
است (نک : GAL, S, II/١٥٥)؛ ٢. الحاوی فی الحساب، که نسخهای از آن در دارالکتب
قاهره (سید، خطی، ١/٢٧٤) و آمبروزیانا (آمبروزیانا، ١/٩٨) موجود است؛ ٣. الدر
الثمین فی شرح ارجوزه ابن الیاسمین. نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان،
١/٣٠٤؛ خدیویه، ٥/٢١٢)، ازهریه (ازهریه، ٦/١٦٨)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٥٦-٥٧)،
استانبول (کوپریلی، ١/٤٨١؛ TS, III/٧٣١-٧٣٢)، پاریس، آصفیه و کتابخانۀ اسکوریال
(نک : GAL, I/٦٢١; GAL, S, I/٨٥٨) موجود است (نک : مجله معهد المخطوطات،
١٨(١)/٢٧)؛ ٤. رساله فی علم الحساب، که نسخهای از آن در دانشگاه کلمبیا (بخت،
٣/١٢٤) موجود است؛ ٥. شرح المرشد فی الحساب، نسخهای ناقص از آن در موصل (احمد،
٣/١٨١) موجود است؛ ٦. الضوابط الحسان فیما یتقوم به اللسان، که نسخهای از آن در
سوهاج موجود است (سید، فهرس، ١/٣٩١)؛ ٧. غایه السول فی اقرار بالدین المجهول.
نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥/٢١٢، ٧/٥٤)، ظاهریه (ظاهریه،
ریاضیات، ٢٩، مجامیع، ٢/١٨١)، بانکیپور (مولوی عبدالحمید، ١/٩٦) و چستربیتی (آربری،
V/١٣٦) موجود است؛ ٨. مجموعه جبر و مقابله. نسخهای از آن در آصفیه موجود است (نک
: GAL, S, II/١٥٥)؛ ٩. مختصر وجیز فی علم الحساب. نسخههایی از آن در دارالکتب
قاهره (خدیویه، ٩/١٥٠، ٢١٥) و برلین موجود است (GAL, S، همانجا)؛ ١٠. مرشد الطالب
الی اسنی المطالب، در علم حساب. نسخههایی از آن در کتابخانۀ ملک (ملک، ٦/٤٠٤،
٤١٥)، موصل (احمد، ٣/١٧٦)، دارالکتب قاهره (سید، خطی، ٣/٤٧)، ازهریه (ازهریه،
٦/١٥٤-١٥٥)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٣٩-٤٠، مجامیع، ٢/١٨٠)، منچستر (مینگانا،
٥٦٣-٥٦٥)، بیرمنگام (هاپوود، IV/١٧٥)، برلین (آلوارت، V/٣٣٥)، لایپزیک (فولرس، ٢٦٧,
٣١٥, ٣١٧)، نیز در اسکندریه، بیروت و دانشگاه پرینستون موجود است (GAL, II/١٥٣;
GAL, S, II/١٥٤)؛ ١١. المعرفه فی علم الحساب. نسخههایی از آن در ازهریه (ازهریه،
٦/١٥٥)، دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥/١٩٠)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٤١-٤٤)، برلین
(آلوارت، V/٣٣٩)، آمبروزیانا (آمبروزیانا، همانجا) و چند نسخه در بریل، فلورانس،
لاورنزیانا و رامپور موجود است (نک : GAL, S, II/١٥٥)؛ ١٢. المقنع فی الجبر و
المقابله، قصیدهای است لامیه در بحر طویل (سخاوی، ٢/١٥٧)، شامل ٥٩ بیت که
نسخههایی از آن در ظاهریه (ظاهریه، همان، ٦٦) و چستربیتی (آربری، IV/٤٦) و اردن
(بخیت، همانجا) موجود است. مؤلف خود، این شرح را با عنوان المسرع مختصر کرده است که
نسخههایی از آن در کتابخانۀ ملک (ملک، ٦/٤١٥)، دارالکتب قاهره (سید، همان، ٣/٥٩)،
ازهریه (ازهریه، ٦/١٧٢)، ظاهریه (ظاهریه، همان، ٦٥-٦٦، مجامیع، ١/٢٤)، برلین
(آلوارت، V/٣٤٢) و اردن (بخیت، همانجا) نگهداری میشود؛ ١٣. نزهه الاحباب فی تعریف
الحساب یا نزهه النظار فی علم (قلم) الغبار. این کتاب خلاصۀ مرشد الطالب است و
نسخههایی از آن در کتابخانۀ سپهسالار (دانش پژوه، ٥/٧٠٩-٧١٠)، کتابخانۀ ملک (ملک،
٦/٣٨٤)، اوقاف بغداد (طلس، ٢٥١)، موصل (احمد، ٧/٢٩٢)، ازهریه (ازهریه، ٦/١٤٢، ١٥٦)،
دارالکتب قاهره (خدیویه، ٥/١٩١، ٧(١)/٢٧٤)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٤٧-٥٤،
مجامیع، ٢/١٨٢)، برلین (آلوارت، V/٣٣٦)، لیدن (ویتکام، III/٢٤٧) و وین (لوبنشتاین،
١٦٨-١٦٩) موجود است؛ ١٤. الوسیله، در علم حساب که مختصری از کتاب المعونه فی علم
الحساب خود اوست. نسخههایی از آن در ازهریه (ازهریه، ٦/١٥٨)، دارالکتب قاهره
(خدیویه، ٥/١٩٢)، ظاهریه (ظاهریه، ریاضیات، ٥٤-٥٥)، برلین (آلوارت، V/٣٤٠)،
چستربیتی (آربری، II/٤٨) و پاریس (بلوشه، ٥) موجود ات؛ ١٥. رساله فی اسطرلاب.
نسخهای از آن در دانشگاه کلمبیا، مجموعۀ پلمبتون موجود است (نک : بخیت، همانجا).
ب ـ در فقه و فرائض (علم تقسیم ارث): ١. ابراز الخفایا فی فن الوصایا. نسخهای از
آن در چستربیتی (آربری، V/١٣٥) موجود است؛ ٢. التحفه القدسیه فی اختصار الرحبیه،
رسالهای منظوم در تقسیم ارث که نسخههایی از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان،
١/١٣٨)، ظاهریه (ظاهریه، مجامیع، ١/٢٣٠، ٢/١٨٠)، چستربیتی (آربری، II/٧٦) و گوتا
(پرچ، II/٣٢٥) موجود است؛ ٣. ترغیب الرائض فی علم الفرائض. نسخههایی از آن در
بیرمنگام (هاپوود، IV/١٧٦)، لیدن (هوتسما، ٩١)، برلین (آلوارت، IV/٢٠٣)و پرینستون
(حتی، ٥٥٨) موجود است؛ ٤. شرح الکفایه فی الفرائض. نسخهای از آن در گوتا (پرچ،
II/٣٢٧) موجود است؛ ٥. فائده مفیده، کتابی است در بیان بعضی از فروع ارث و نسخهای
از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ٢/١٥٩) موجود است؛ ٦. الفصول المهمه فی علم
میراث الامه، که آن را زکریا بن محمد انصاری و سبط ماردینی شرح کردهاند (حاجی
خلیفه، ٢/١٢٦٥-١٢٦٦؛ آلوارت، IV/٢٠٣-٢٠٥). نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید،
همان، ٢/١٨٢) موجود است؛ ٧. کتاب فی الفرائض. نسخهای از آن در خزانۀ سعید دیوهجی
موجود است (نک : مجله معهد المخطوطات، ٩(٢)/٢٠٥)؛ ٨. کفایه الحفاظ فی علم الفرائض.
این کتاب منظومهای است در ٠٩٦‘١ بیت، در تقسیم ارث که نسخههایی از آن در دارالکتب
قاهره (سید، همان، ٢/٢٦١)، منچستر (مینگانا، ٣١٥)، گوتا (پرچ، II/٣٢٦) و تونس موجود
است (نک : مجله معهد المخطوطات، ١٨(١)/١١). ٩. نزهه النفوس فی بیان حکم التعامل
بالفلوس. نسخهای از آن در دارالکتب قاهره (سید، همان، ٣/١٥٩) موجود است.
ج ـ در ادب و نحو: ١. تحفه الطلاب. این کتاب روایت منظوم قواعدالاعراب ابن هشام
است. نسخههایی از آن در کتابخانۀ صبیحیه (حجی، ٣٣٩) و دانشگاه ییل (نموی، ٢٥)
موجود است. در فهرست کتابخانۀ مرکزی تهران (مرکزی، ٨/٧) به کتابی در نحو اشاره شده
که احتمال دارد همان تحفه الطلاب باشد؛ ٢. مقاصد الاعراب. نسخهای از آن در
دارالکتب قاهره موجود است (GAL, S، همانجا). از آنجا که نسخهای از این کتاب با نام
مقاصدالاعراب او تحفه الطلاب در کتابخانۀ ملی (ملی، ١٠/١٦٩) موجود است، به نظر
میرسد دو کتاب اخیر یکی باشند.
د ـ در سایر علوم: ١. تعالیم علی الخصائص النبویه. نسخهای از آن در کتابخانۀ
خالدیه (منجد، ٢٦) موجود است؛ ٢. التبیان فی تفسیر غریب القرآن. نسخهای از آن در
دارالکتب قاهره (سید، همان، ١/١٢٤) موجود است.
افزون بر اینها سخاوی (٢/١٥٧، ١٥٨) کتابهای دیگری نیز به او نسبت داده است، ازجمله:
١. العجاله فی حکم استحقاق الفقهاء ایام البطاله؛ ٢. المغرب عن استحباب رکعتین قبل
المغرب؛ ٣. جزء فی صیامست شوال؛ ٤. التحریر لدلاله نجاسه الخنزیر؛ ٥. رفع الملام
عن القائل باستحباب القیام؛ ٦. اللمع فی الحث علی اجتناب البداع؛ ٧. تحقیق المنقول
و المعقول فی نفی الحکم الشرعی عن الافعال قبل بعثه الرسول؛ ٨. مختصر اللمع للشیخ
ابی اسحاق؛ ٩. القصیده المیمیه، در ٣٥٠ بیت در بحر بسیط؛ ١٠. خلاصه الخلاصه فی
النحو؛ ١١. العقد النضید فی تحقیق کلمه التوحید؛ ١٢. تحریر القواعد العلائیه و
تمهید المسالک الفقهیه؛ ١٣. البحر العجاج فی شرح المنهاج.
مآخذ: ابن تغری بردی، النجوم؛ ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، انباءالغمر، حیدرآباد
دکن، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن قاضی
شهبه، ابوبکر بن احمد، طبقات الشافعیه، به کوشش عبدالعلیم خان، بیروت، ١٤٠٧ق/٩٨٧م؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مکتبه الاوقاف العامه فی الموصل، بغداد،
١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ ازهریه، خطی؛ بخیث، محمد عدنان و دیگران، فهرس المخطوطات العربیه
المصوره، عمان، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ حاجی خلیفه، کشف؛ حجی، محمد، فهرس الخزانه العلمیه
الصبیحیه، بسلا، کویت، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ خدیویه، فهرست؛ دانش پژوه، محمدتقی و علینقی
منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، تهران، ١٣٥٦ش؛ دفاع، علی عبداللـه، تاریخ
الریاضیات عندالعرب و المسلمین، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ سخاوی، محمدبن عبدالرحمن،
الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ سید، خطی؛ همو، فهرس مخطوطات المصوره، قاهره، ١٩٥٤م؛
شوکانی، محمدبن علی، البدر الطالع، بیروت، ١٣٤٨ق؛ طلس، محمد اسعد، الکشاف عن
مخطوطات خزائن کتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ طوقان، قدری حافظ، تراث العرب
العلمی فی الریاضیات و الفلک، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ ظاهریه، خطی؛ کحاله، عمررضا،
المنتخب من مخطوطات المدینه المنوره، دمشق، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ کوپریلی، خطی؛ مجله معهد
المخطوطات العربیه، جامعه الدول العربیه، ج ٩، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م، ج ١٨، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛
مجیرالدین حنبلی، ابوالیمن، الانس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، عمّان، ١٩٧٣م؛
مرکزی، خطی؛ مقریزی، احمدبن علی، السلوک، به کوشش سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره،
١٩٧٢م؛ ملک، خطی؛ ملی، خطی؛ منجد، صلاحالدین، المخطوطات العربیه فی فلسطین، بیروت،
١٩٨٢م؛ مولوی عبدالحمید، مفتاح الکنوز الخفیه، پانته، ١٩١٨م؛ نیز:
Ahlward; Ambrosiana; Arberry; Blochet; GAL; GAL, S; Hitti, ph. K. et a;.,
Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton,
١٩٣٨; Hopwood, D., Catalog of the Mingana Collevtion of Manuscripts, Birmingham,
١٩٦٣; Houtsma, M. Th., Catalogue d'une collection de manuscripts arabes et
turcs, Leiden, ١٨٨٦; Loebenstein, Helene, Katalog der arabischen Handschriften
der österreichischen Nationalbibliothek, Wien, ١٩٧٠; Mingana, A., Catalogue of
the Arabic Manuscripts, Manchester, ١٩٣٤; Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the
Yale University Library, New Haven, ١٩٥٦; pertsch; TS; Vollers, V., Islamischen
christlich-orientalischen jüdischen und samaritanischen Handschriften, Leipzig,
١٩٧٥; Witkam, J. J., Catalogue of Arabic Manuscripts, Leiden, ١٩٨٥.
محسن ناجی نصرآبادی