ِبْنِ وَهْب، ابومحمد عبداللـه بن وهب بن مسلم فِهری قرشی (١٢٥-١٩٧ق/٧٤٣-٨١٣م)، فقیه و محدث مالکی مصر. انتساب او به فهر به سبب ولاء با این قبیله است (بخاری، ٣(١)/٢١٨). ولادت او را در ١٢٤ق و وفاتش را در ١٩٦ یا ١٩٨ق نیز نوشته‌اند (قاضی عیاض، ترتیب، ٢/٤٣٢؛ قس: ابن خلکان، ٣/٣٦). او در مصر چشم به جهان گشود و در حدود ١٧ سالگی به تحصیل علم پرداخت. در مدینه به خدمت مالک بن انس رسید و مدت ٢٠ سال در صحبت وی بود و از او فقه آموخت. گفته‌اند وی نخستین‌بار (١٤٤ق) در مراسم حج با مالک دیدار کرد (ابن عدی، ٤/١٥٢٠؛ ابواسحاق شیرازی، ١٥٠؛ قاضی عیاض، همان، ٢/٤٢٢). ابن وهب پیش از معاصر هموطن خود ابن قاسم (ﻫ م) عتقی نزد مالک تحصیل کرد و همین امر موجب تفاخر او بود (همان، ٢/٤٢٧). وی از محضر فقیهان دیگری چون لیث بن سعد و ابن دینار نیز فقه آموخت (ابواسحاق شیرازی، همانجا). علاوه بر روایت از استادن یاد شده، از محدثانی چون ابن جریح، ابن عیینه، ابن لهیعه، حمیدبن زیاد، سفیان ثوری و عبدالرحمن بن زیاد افریقی نیز حدیث شنید (ذهبی، ٩/٢٢٣-٢٢٤؛ ابن حجر، ٦/٧١). از جملۀ کسانی که از او حدیث شنیده اند، می‌توان ابن مدینی، ابومصعب زهری، ابوصالح کاتب اللیث، ربیع بن سلیمان مرادی، سحنون بن سعید، عبدالرحمن بن مهدی. محمدبن عبداللـه بن عبدالحکم، یحیی بن عبداللـه بن بکیر، یحیی بن یحیی لیثی و برادرزاده‌اش احمدبن عبدالرحمن بن وهب را نام برد (ابن ابی حاتم، ٢(٢)/١٨٩؛ قاضی عیاض، همان، ٢/٤٢١؛ ذهبی، ٩/٢٢٤؛ ابن حجر، ٦/٧١-٧٢). از نظر اعتبار در نقل حدیث، رجال شناسانی چون ابن سعد (٧/٥١٨)، عجلی (ص ٢٨٣)، یحیی بن معین و ابوزرعه (ابن ابی حاتم، ٢(٢)/١٩٠) او را ثقه دانسته‌اند، با اینهمه در منابع گاه از تساهل او در نقل سخن رفته است (نک‌ : بسوی، ٢/١٨٣؛ ابن عدی، ٤/١٥١٨). این در حالی است که تصریح شده، وی از نخستین کسانی بوده که بین «حدّثنی» و «حدّثنا» و بین «اخبرنا» و «حدّثنا» فرق می‌نهاده و در روایت نحوۀ اخذ خود از شیوخ را با دقت بیان می‌کرده است (نک‌ : ترمذی، ٥/٧٥٢؛ قاضی عیاض، همان، ٢/٤٣٠؛ قس: ابن ابی حاتم، ٢(٢)/١٨٩).
منابع بر کثیر الحدیث بودن او تأکید نموده و یاداور شده‌اند که وی ٠٠٠‘١٠٠ حدیث روایت کرده بوده است (همانجا؛ ابن خلاد، ٦٢٢؛ قاضی عیاض، همان، ٢/٤٢٤). بخش قابل توجهی از این احادیث هم‌اکنون در جای جای کتب گوناگون حدیث ضبط شده و شماری از آنها را روایات وی نیز که جنبۀ تاریخی دارد، در منابع مهمی چون سیرۀ ابن هشام (١/٦، جم‌( ــ که به‌طور مستقیم از او نقل کرده ــ ، فتوح مصر ابن عبدالحکم (ص ٢، ٣، جم‌(، انساب الاشراف بلاذری (١/١٢، جم‌(، تاریخ ابوزرعۀ دمشقی (١/١٤٦، جم‌(، اخبار القضاه وکیع (١/١٤٣، جم‌( و منابع متأخرتر نقل شده است.
ابن وهب در قرائت نیز دستی داشت و قرائت نافع را به طریق عرض از او فرا گرفته بود. ابوطاهر ابن سرح، اسماعیل بن ابی اویس و یونس بن عبدالاعلی علاوه بر حدیث، در قرائت نیز از او روایت کرده‌اند (ابن جزری، ١/٤٦٣).
در شرح احوال ابن وهب از زهد او بسیار گفت و گو شده و ابونعیم اصفهانی در حلیه الاولیاء فصلی را بدو اختصاص داده است. دربارۀ شدت زهد او گفته شده که چون قضای مصر از سوی خلیفه به وی پیشنهاد شد، از پذیرفتن آن سرباز زد و در توضیح علت امتناع خود، یادآور شد که عالمان با پیامبران و قضات با سلاطین محشور خواهند شد (نک‌ : ابونعیم، ٨/٣٢٤ به بعد؛ قاضی عیاض، همان، ٢/٤٣١؛ ابن خلکان، ٣/٣٧). در داستانی که دربارۀ وفات او نقل کرده‌اند، مرگش را بر اثر شنیدن هول و هراس روز رستاخیز دانسته‌اند (همانجاها).
ابن وهب در ٧٢ سالگی در مصر از دنیا رفت و عبّاد، والی مصر، بر پیکر او نماز خواند (قاضی عیاض، همان، ٢/٤٣٢). ابن خلکان (٣/٣٦) از قول قضاعی آورده است که در مجرّ بنی مسکین قبری کوچک و فرسوده و کهن معروف به قبر عبداللـه وجود داشته که وی احتمال می‌داده، قبر ابن وهب بوده باشد. به هر روی هم‌اکنون در قرافۀ قاهره مقبره‌ای به نام ابن وهب وجود دارد (EI٢).
آثار: قاضی عیاض ضمن اشاره به کثرت و اهمیت تألیفات ابن وهب، شماری از آنها را نام برده است (همان، ٢/٤٣٢-٤٣٣). آثار بازماندۀ او اینهاست: ١. الجامع، در حدیث که بخشی از آن بر روی پاپیروس باقی مانده و داویدویل این نسخه را در سالهای ١٩٣٩-١٩٤٨م با برخی حواشی در قاهره به چاپ رسانده است. الجامع مشتمل بر این مباحث است: کتاب انساب، کتاب سکوت، کتاب خاتم، احادیث مربوط به جنگ حنین و دعایی از ابن عباس (در مورد بخشهای دیگر این کتاب، نک‌ : EI٢؛ برای اسناد روایت آن، نک‌ : قاضی عیاض، الغنیه، ١٦٣)؛ ٢. مسند ابن وهب، که بخشی از آن به صورت خطی در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق نگهداری می‌شود (فهرس، ٢١١)؛ ٣. نسخه‌ای مشتمل بر احادیث ابن وهب به روایت ابوصالح عبداللـه ابن صالح که در دارالکتب مصر موجود است (GAS, I/٤٦٦). همچنین باید روایت ابن وهب از موطأ مالک را یاد کرد که در طی قرون متمادی ٢/٤٣٣؛ رعینی، ٤٣؛ ابن غازی، ١٢٩؛ رودانی، ٣٩؛ زرقانی، ١/٥؛ قس: طبری، ٢٤، جم‌( و نیز گفته شده که نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های قیروان و فیض‌ اللـه استانبول نگهداری می‌شود (نک‌ : GAS, I/٤٦٠؛ عبدالباقی، «ای»؛ قس: GAL, S, I/٢٩٨). ابن وهب تفسیری نیز داشته که ثعلبی در الکشف والبیان از آن یاد کرده است (نک‌ : GAS, I/٤٦٦؛ حاجی خلیفه، ١/٤٤٠). همچنین کتابی از ابن بشکوال در دست است که در آن از استادانی یاد شده که ابن وهب از آنان روایت کرده است و نسخۀ خطی آن در یک کتابخانۀ شخصی در رباط دیده شده است (GAS، همانجا؛ زرکلی، ٤/١٤٤).
مآخذ: ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ابن جزری، محمدبن محمد، غایه النهایه، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٦ق؛ ابن خلاد رادمهرمزی، حسن بن عبدالرحمن، المحدث الفاصل، به کوشش محمد عجاج خطیب، بیروت، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ ابن خلکان، وفیات؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛ ابن عبدالحکم، عبدالرحمن بن عبداللـه، فتوح مصر، به کوشش توری، لیدن، ١٩٣٠م؛ ابن عدی، عبداللـه، الکامل، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن عطیه، عبدالحق، فهرس، به کوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، ١٩٨٣م؛ ابن غازی، محمدبن محمد، فهرس، به کوشش محمد زاهی، دارالبیضاء، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ ابواسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، طبقات الفقهاء، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابوزرعۀ دمشقی، عبدالرحمن بن عمرو، تاریخ، به کوشش شکر اللـه قوجانی، دمشق، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ابونعیم اصفهانی، احمدبن عبداللـه، حلیه الاولیاء، قاهره، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ بخاری، محمدبن اسماعیل، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ١٣٧٨ق/١٩٥٩م؛ بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفه و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بغداد، ١٩٧٥م؛ بلاذری، احمدبن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ١٩٥٩م؛ ترمذی، محمدبن عیسی، الجامع الصحیح، به کوشش احمدمحمد شاکر و دیگران، قاهره، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ حاجی خلیفه، کشف؛ ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ رعینی، علی بن محمد، برنامج، به کوشش ابراهیم شبوح، دمشق، ١٣٨١ق/١٩٦٢م؛ رودانی، محمدبن سلیمان، صله الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ زرقانی، محمد، شرح الزرقانی علی موطأ مالک، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ زرکلی، اعلام؛ طبری، محمدبن جریر، اختلاف الفقهاء، بیروت، دارالکتب العلمیه؛ عبدالباقی، محمد فؤاد، مقدمه بر موطأ مالک، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ عجلی، احمدبن عبداللـه، تاریخ الثقات، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ فهرس مجامیع المدرسه العمریه، به کوشش یاسین محمد سواس، کویت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ قاضی عیاض، ترتیب المدارک، به کوشش احمد بکیر محمود، بیروت، دارمکتبه الحیاه؛ همو، الغنیه، به کوشش ماهر زهیر جرار، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ وکیع، محمدن خلف، اخبار القضاه، به کوشش عبدالعزیز مصطفی مراغی، قاهره، ١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ نیز:
EI٢; GAL, S; GAS.
جعفر شعار