دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٨٨
| ابن وفا جلد: ٥ شماره مقاله:١٨٨٨ |
اِبْنِ وَفا، ابوالحسن علی بن محمد بن محمد بن وفا، مفسر، فقیه، ادیب، شاعر و صوفی
مشهور سدۀ ٨ق مصر. او را قریشی و انصاری و نیز اصل وی را از اسکندریه دانستهاند
(سخاوی، ٦/٢١؛ داوودی، ١/٤٣٧). اغلب مآخذ تولد او را در ٧٥٩ق/١٣٥٨م، در قاهره ضبط
کردهاند، اما شعرانی (٢/٢٢) به خط خود او دیده که تاریخ تولدش را صبح یکشنبه ١١
محرم ٧٦١ق/٣ دسامبر ١٣٥٩م نوشته است. او بسیار باهوش و تیزبین بود، چنانکه در کودکی
شگفتی پدر را که خود صوفی و شاعر بود، برانگیخت. در حالی که کمتر از ٢٠ سال داشت،
اجازه یافته بود که در مجامع سخن بگوید (ابن حجر، انباء، ٥/٢٥٦؛ سیوطی، ٣٠٤). برخی
مآخذ، اجازه دهنده را پدرش دانستهاند، در حالی که ابن وفا پدرش را در کودکی از دست
داده بود (نک : ابن حجر، الدرر، ٦/٣٢٦) و او و برادرش احمد تحت سرپرستی و تربیت
شمسالدین محمد زیلعی قرار گرفته بودند (سخاوی. همانجا؛ ابن عماد، ٧/٧١) و احتمالاً
این اجازه از سوی زیلعی بوده است. ابن وفا در ١٧ سالگی به جای پدر بر مسند ارشاد
نشست و به زودی شهرتی عظیم یافت. او در تصوف تابع طریقت شیخ ابوالحسن شاذلی بود و
گفتهاند که اذکار و ادعیهای موزون و آهنگدار به مریدانش تعلیم داده بود که سبب
جلب توجه قلوب عامۀ مردم شده بود (ابن حجر، انباء، ٥/٢٥٥؛ منوفی، ٢/٢٥٥). ابن وفا
مردی خوشسیما و باوقار بود و ظاهری آراسته داشت و به ندرت در میان مردم ظاهر
میشد. اصحاب و پیروانش در تکریم و تعظیم او سخت استوار بودند و از بذل مال در راه
او دریغ نداشتند، تا آنجا که در دوستی و تعظیم او به غلو منسوب شدند (سخاوی،
شعرانی، همانجاها؛ نبهانی، ٢/٣٥٩). گفته شده که او شیخی صاحب کرامت بود و کراماتی
هم به او نسبت دادهاند (شعرانی، همانجا؛ نبهانی، ٢/٣٥٨-٣٥٩). ابن وفا دارای اشعار
و موشحاتی است در موضوعات و مضامین عرفانی و به گمان برخی از نویسندگان از اشعار او
و پدرش بوی اتحاد و الحاد به مشام میرسد (ابن حجر، همان، ٥/٢٥٦). نوشتهاند که وی
مالکی مذهب بوده است، اما اینکه او در اواخر عمر در خانۀ خود منبری قرار داده بود و
همانجا با اصحاب خویش نماز جمعه برپا میداشت، با مذهب مالکی مغایرت دارد (ابن
عماد، ٧/٧٠، ٧٢). او در ذیحجۀ ٨٠٧/ ژوئن ١٤٠٥ در سرای خویش واقع در الروضه (قاهره)
وفات یافت و در قرافه در کنار مقبرۀ پدرش مدفون گشت (همانجا؛ داوودی، سخاوی،
همانجاها)، اما اینکه شعرانی وفات او را ٨٠١ق ضبط کرده است (همانجا)، درست به نظر
نمیرسد.
آثار: از ابن وفا تألیفات بسیار در تصوف و تفسیر و فقه در دست است که از آن
جملهاند:
الف ـ آثار خطی: ١. الباحث علی الخلاص من سوءالظن بالخواص یا الباعث علی الخلاص فی
احوال الخواص (فهرس مخطوطات، ٤/٦-٧؛ قس: ابن حجر، همانجا؛ ابن عماد، ٧/٧١)؛ ٢. حزب
ابن وفا یا حزب السادات (حتی. ٦٠٢؛ ازهریه، ٦/٣٤٨)؛ ٣. الدرجه العلیا فی معاریج
الانبیاء (سید، ١/٣١٣)؛ ٤. دیوان (حتی، ٣٧؛ ازهریه، ٥/١٠٦؛ ESC٢, I/٢٩٥)؛ ٥. ذکر
الاخبار الوارده فی فضیله الاذکار (علوش، ١(٢)/٢١٦)؛ ٦. رساله فی التصوف (خدیویه،
٢/٨٥؛ GAL, II/١٤٧)؛ ٧. صلاه یا صلوات (ظاهریه، ٢/٢٥٣؛ GAL, S, II/١٤٩)؛ ٨. العروش
(آربری، III/٨٤؛ زرکلی، ٥/٧)؛ ٩. کشف مرآت العیون (GAL, S، همانجا)؛ ١٠. لباس
الفتوه (ازهریه، ٣/٦٢٣)؛ ١١. المدخل الی معرفه الاسماء الالهیه (فهرس مخطوطات،
٥/٢٤٠)؛ ١٢. المسامع الربانیه (خدیویه، ٢/١٣٥، ٧/٥؛ GAL، زرکلی، همانجاها)؛ ١٣.
مفاتیح الخزائن العالیه (یا العلیه) در تصوف (خدیویه، ٢/١٣٦، ٧/٥؛ GAL, S؛ همانجا،
کحاله، ٧/٢٣٢؛ بغدادی، ایضاح، ٢/٥٢٠)؛ ١٤. موشحات (آلوارت، iii/٢٢٣؛ زرکلی،
همانجا)؛ ١٥. واردات الهیّه (ازهریه، ٣/٦٤٩)؛ ١٦. الوصایا (خدیویه، ٧/٦، ١٠٨؛ GAL,
S, IV/٧٢٤)؛ ١٧. کتاب (ازهریه، ٣/٦١٧).
ب ـ آثار یافت نشده: ١. تفسیر القرآن (سخاوی، ٦/٢٢؛ ابن عماد، ٧/٧١؛ کحاله،
همانجا)؛ ٢. فصول مواعظ (ابن حجر، همانجا)؛ ٣. الکوثر المترع فی الابحر الاربع، در
فقه (ابن حجر، ابن عماد، همانجاها)؛ ٤. بغیه الرائد فی الدرر الفرائد (بغدادی.
هدیه، ١/٧٢٧)؛ ٥. خزینه الفضائل و سفینه الافاضل، که به گفتۀ بغدادی نسخهای از این
کتاب در کتابخانۀ فیض اللـه در ترکیه موجود است (همانجا)؛ ٦. مرتصع ثدی الشفاءِ من
منح اللـه تعالی علی ابن الوفاء (همانجا).
مآخذ: ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، انباء الغمر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ همو،
الدرر الکامنه، حیدرآباد دکن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات
الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ازهریه، فهرست؛ بغدادی، ایضاح؛ همو، هدیه؛ خدیویه، فهرست؛
داوودی، علی بن احمد، طبقات المفسرین، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ زرکلی، اعلام؛ سخاوی،
محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤-١٣٥٥ق؛ سید، خطی؛ سیوطی، حسن
المحاضره، قاهره، ١٢٩٩ق؛ شعرانی، عبدالوهاب بن احمد، الطبقات الکبری، قاهره، ١٣١٥ق؛
ظاهریه، خطی (تصوف)؛ علوش، ی. س. و عبداللـه رجراجی، فهرس المخطوطات العربیه، رباط،
١٩٥٤م؛ فهرس مخطوطات جامعه الریاض (ملک سعود)، ریاض، ١٩٨٢م؛ کحاله، عمررضا، معجم
المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م؛ منوفی، محمود ابوالفیض، جمهره الاولیاء، قاهره،
١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ نبهانی یوسف بن اسماعیل، جامع کرامات الاولیاء، به کوشش ابراهیم عطوه
عوض، بیروت، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ نیز:
Ahlward; Arberry; ESC٢; GAL; GAL, S; Hitti, ph. K. et a;., Descriptive Catalog
of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts, London, ١٩٣٨.
حسین لاشیء