اِبْنِ نَحْوی، ابوالفضل یوسف بن محمد بن یوسف نحوی تَوزَری تلمسانی (٤٣٣ـ محرم ٥١٣ق/١٠٤١ ـ آوریل ١١٩م)، فقیه مالکی صوفی مسلک. اصل او از توزر بود و در قلعۀ بنی حماد اقامت داشت. وی برای کسب دانش به سجلماسه و فاس مسافرتهایی نمود و سپس به قلعۀ بنی حماد بازگشت و در همانجا وفات یافت (ابن زیارت، ٧٢). بیشتر شهرت وی به فقاهت اوست که به گفتۀ ابن ابار (٢/٧٤٠) از تقلید دور بوده و به اجتهاد تمایل داشته است. او در زندگیِ خود دارای شیوه‌ای زاهدانه بود، تا آنجا که برخی او را از رجال تصوف دانسته‌اند (نک‌ : ابن زیارت، همانجا). در علوم دینی و از جمله فقه مشایخ و اساتید متعددی را برای وی ذکر نموده‌اند که از جمله می‌توان محمد بن ابی الفرج مازری، ابوالحسن علی بن محمد لخمی و ابوزکریاء شقراطیسی را نام برد (نک‌ : قاضی عیاض، ٤/٧٩٢، ٧٩٧؛ ابن ابار، همانجا؛ ابن قاضی مکناسی، ٢/٥٥٢). همچنین ابوعبداللّه محمد بن علی ابن رمامه، ابوعمران موسی بن حماد صنهاجی و ابومحمد عبداللّه بن سلیمان تاهرتی از راویان و شاگردان وی به شمار می‌آیند (ابن زیارت، ابن ابار، ابن قاضی مکناسی، همانجاها؛ سیوطی، ٤٢٤). بیشترین مطالب دربارۀ تصوف ابن نحوی به واسطۀ ابوالحسن علی ابن حِرْزِهمْ (د ٥٥٩ق/١١٦٤م) که یکی از صوفیان مشهور بوده، نقل شده و از قرائن چنین معلوم می‌گردد که ابن حرزهم از او بهره گرفته است (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : ابن زیارت، ٧٣- ٧٨). ابن نحوی به غزالی و آثار او علاقۀ فراوان داشته است، به گونه‌ای که بنا به گفتۀ ابن حرزهم کتاب احیاء علوم‌الدین غزالی را در ٣٠ جزء نوشته، در ماه رمضان هر روز، جزئی از آن را قرائت می‌کرد (همو، ٧٣).
هنگامی که فقهای مغرب به سوزاندن کتب غزالی فتوا دادند و علی بن یوسف بن تاشفین، امیر مرابطی نیز فرمان سوزاندن این آثار را صادر کرد، ابن نحوی استقلال رأی و نظر خود را از دست نداد و در این زمینه به سلطان نامه‌ای نوشت. سلطان طی فرمانی همۀ مردم را موظف ساخته بود تا سوگند یاد کنند که هیچ نسخه‌ای از احیاء العلوم نزد ایشان نیست. ابن نحوی به الزام آورد نبودن این سوگند فتوی داد (همو، ٧٢-٧٣). ابن زیارت به نقل از ابن حرزهم و دیگران کراماتی هم به وی نسبت داده است (نک‌ : ابن ابار، همانجا) که نام هیچ‌یک از آنها ذکر نشده است. غیر از قصیدۀ معروف وی، ابیاتی از اشعار او در بعضی منابع آمده است (قاضی عیاض، ١/٢٥٢؛ عمادالدین کاتب، ١/٣٢٥، ٣٢٦؛ ابن ابی زرع، ٣٣، ٣٤). اثرِ مهم باقی باقی مانده از ابن نحوی که انتساب آن به وی مورد تردید برخی از نویسندگان قرار گرفته، قصیدۀ منفرجه یا الفرج بعدالشده است که سبکی آن را به محمد بن احمد بن ابراهیم اندلسی نسبت داده و متذکر شده که در کتاب الغُرَّه اللائحۀ ابوعبدالله محمدبن علی توزری، این قصیده بارها از جمله در آستانه (١٢٨٨ق)، اسکندریه (١٣٠٤ق/١٨٨٦م) و قاهره (١٣٢١ق/١٩٠٣م) به چاپ رسیده است. بر این قصیده شروح متعدد و تخمیسهایی نیز نوشته شده که بعضی از آنها به چاپ رسیده‌اند از جمله: شرح زکریا بن محمد انصاری با عنوان الاضواء البهجه فی ابراز دقائق المنفرجه، قاهره (١٣٢٣ق)؛ شرح اسماعیل بن احمد اتقروی با عنوان الحکم المندرجه فی شرح المنفرجه، بولاق (١٣٠٠ق)؛ تخمیس ابن ملک (مالک) که همراه با قصیدۀ منفرجه در اسکندریه (١٣٠٤ق) چاپ سنگی شده است؛ تخمیس عبداللّه بن نعیم حضرمی قرطبی که متن آن در عنوان الدرایۀ غبرینی (ص ٣٢٦-٣٣٣) آمده است (نک‌ : GAL, I/٣١٦; GAL, S, I/٤٧٣-٤٧٤).

مآخذ: ابن ابار، محمدبن عبدالله، التکلمه لکتاب الصله، به کوشش فرانسیسکو کودرا، مادرید، ١٨٨٢م؛ ابن ابی زرع فاسی، علی، الانیس المطرب، رباط، ١٩٧٢م؛ ابن زیات، یوسف بن یحیی، التشوف الی رجال التصوفه، به کوشش آدولف فور، رباط، ١٩٥٨م؛ ابن قاضی مکناسی، احمد، جذوه الاقتباس، رباط، ١٩٧٤م؛ سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیه الکبری، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٧م؛ سیوطی، بغیه الوعاه، قاهره، ١٣٢٦ق؛ عمادالدین کاتب، محمد بن محمد، خریده القصر، به کوشش محمد مرزوقی و محمد عروسی مطوی، تونس، ١٩٦٦م؛ غبرینی، احمدبن احمد، عنوان الدرایه، به کوشش عادل نویهش، بیروت، ١٩٦٩م؛ قاضی عیاض، عیاض بن موسی، ترتیب المدارک، به کوشش احمد بکیر محمود، بیروت / طرابلس، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ نیز:
GAL; GA:, S.
حسن صفری نادری