اِبْنِ نُجَیم، زین‌الدین (یا زین‌العابدین یا زین) بن ابراهیم (٩٢٦-٩٧٠ق/١٥٢٠-١٥٦٣م)، فقیه حنفی مصری. نجیم نام یکی از اجداد وی بوده است (تمیمی، ٣/٢٧٥). ابن نجیم نزد مشایخ مشهور آن زمان در قاهره که موطن او بود (ابن نجیم، الاشباه، ١١)، به فراگیری علوم، به‌ویژه فقه پرداخت. از جمله مشایخ او می‌توان از ابن قطلوبُغا (ابن عماد، ٨/٣٥٨)، شرف‌الدین بلقینی و شهاب‌الدین این شلبی نام برد. به تصوف نیز گرایش داشت و شیخ او در تصوف سلیمان خضیری بود. مدت ١٠ سال با عبدالوهاب شعرانی در ارتباط بود و در ٩٥٣ق در سفر حج او را همراهی کرد (غزی، ٣/١٥٤). مدتی در مدرسۀ صرغتمشیه به تدریس اشتغال داشت (ابن نجیم، رسائل، ٧). از شاگردان وی می‌توان به برادرش سراج‌الدین عمر و نیز محمد علمی اشاره نمود (غزی. همانجا؛ محبی، ٣/٢٠٦). با تأمل در مقدمۀ پسرش بر رسائل او (صص ٦-٧) و همچنین نگاهی گذرا به مقدمه‌های خود ابن نجیم بر رساله‌هایش، آشکارا فهمیده می‌شود که وی در زمان خویش مرجعی مهم برای پاسخ به اشکالات و سؤالات فقهی بوده و آثارش نیز در آن عصر جزو منابع مهم فقه به شمار می‌رفته است (نک‌ : غزی، همانجا؛ حموی، ١/٥-٦). ابن نجیم در قاهره وفات یافت و کنار مرقد حضرت سُکَینه به خاک سپرده شد (محبی، ٣/٢٠٧).
آثار:
الف ـ چاپی: ١. الاشباه والنظائر، در فقه حنفی. این کتاب به دفعات در هند و مصر و دیگر جاها به چاپ رسیده است و از جدیدترین آنها می‌توان به چاپ ١٣٨٨ق/١٩٦٩م قاهره به کوشش عبدالعزیز وکیل، و چاپ ١٤٠٣ق/١٩٨٣م دمشق به کوشش محمد مطیع حافظ اشاره نمود. حافظ در مقدمۀ خود (ص ١٠-١٤)، ٢٧ شرح و تعلیق و حاشیه و تبویب بر این اثر معرفی کرده که خود حکایت از اهمیت کتاب به عنوان یکی از آثار متأخر فقه حنفی دارد؛ ٢. البحرالرائق، که شرحی است بر کنزالدقائق عبداللّه‌بن احمد نسفی. به گفتۀ تمیمی این کتاب از مفصل‌ترین تألیفات ابن نجیم بوده که مرگ او فرصت اتمام آن را نداده است (٣/٢٧٦). اولین چاپ آن در ١٣١١ق/١٨٩٣م در قاهره انجام گرفته است. کتاب مذکور در ١٣٢٣ و ١٣٣٤ق در همانجا تجدید چاپ شده است؛ ٣. فتح‌الغفار فی شرح‌المنار، که در ١٣٥٥ق/١٩٣٦م در ٢ جلد در قاهره به چاپ رسیده است؛ ٤. الفوائدالزینیّه فی فقه‌الحنفیه، پس از درگذشت ابن نجیم، به همت فرزندش تنظیم و نام‌گذاری شده است. این اثر در ١٢٤٤ق در کلکته منتشر شد. ضمناً مجموعه‌ای از فتاوی ابن نجیم تحت عنوان الفتاوی‌الزینیّه در حاشیۀ الفتاوی‌الغیاثیه در ١٣٢٣ق در مصر به چاپ رسیده است. در ١٢٩٠ق/١٨٧٣م نیز این مجموعه در استانبول به چاپ رسید که در ١٤٠٠ق با افزودن ٣ رسالۀ دیگر به کوشش خلیل‌المیس در بیروت تجدید چاپ شد.
ب ـ خطی: ١. السیاسه‌الشرعیه. نسخه ای از آن در کتابخانه ازهریه موجود است (ازهریه، ٣/٥١)؛ ٢. شرح (حاشیه علی) جامع‌الفصولین، که نسخه‌های آن در موصل (احمد، ٥/١٩٠) و لیدن (ورهووه، ٩٢) یافت می‌شود؛ ٣. کفاره صوم‌الشیخ‌الفانی. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ظاهریه موجود است (ظاهریه، ٢/١١٣)؛ ٤. لب‌الاصول، که خلاصه‌ای است از تحریرالاصول ابن همام (ابن عماد، همانجا) و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ توپکاپی (TS، شم‌ ٣٣٣٢) محفوظ است. علاوه بر اینها تعلیقی بر کتاب الهدایۀ مرغینانی به وی نسبت داده شده است (ابن عماد، همانجا). گفتنی است که در برخی منابع کتاب شناختی بین زین‌الدین و برادرش عمر (د ١٠٠٥ق)، مؤلف النهرالفائق فی شرح کنزالدقائق، خلط شده است (مثلاً نک‌ : کوپریلی، ٢/٢٣٠؛ GAL, S, II/٤٢٥).

مآخذ: ابن عماد، عبدالحی، شذرات‌الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن نجیم، الاشیاء و النظائر، به کوشش محمد مطیع حافظ، دمشق، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ همو، رسائل، به کوشش خلیل‌المیس، بیروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مکتبه‌الاوقاف العامه فی‌الموصل، عراق، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ ازهریه، فهرست؛ تمیمی، تقی‌الدین ابن عبدالقادر، الطبقات‌السنیه، به کوشش عبدالفتاح حلو، ریاض، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ حافظ، محمد، مطیع، مقدمه بر الاشیاء (نک‌ : ابن نجیم در همین مآخذ)؛ حموی، احمدبن محمد، غمز عیون‌البصائر، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سرکیس، یوسف‌الیان، معجم‌المطبوعات العربیه والمعربه، قاهره، ١٣٤٦ق/١٩٢٨م؛ ظاهریه، خطی (فقه حنفی)؛ غزی، نجم‌الدین، الکواکب‌السائره، به کوشش جبرائیل سلیمان جیور، بیروت، ١٩٥٩م؛ کوپریلی، خطی؛ محبی، محمدامین، خلاصه‌الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛ المیس، خلیل، مقدمه بر رسائل (نک‌ : ابن نجیم در همین مآخذ)؛ نیز:

GAL, GAL, S; Voorhoeve.
مهدی سلماسی