دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٤٣
| ابن ناصرالدين جلد: ٥ شماره مقاله:١٨٤٣ |
اِبْنِ ناصِرْالدّین، ابوعبداللّه محمدبن ابیبکربن عبداللّهبن محمد قیسی، ملقب
به شمسالدین (٧٧٧-٨٤٢ق/١٣٧٥-١٤٣٨م)، مؤلف و عالم شافعی دمشقی. وی در دمشق تولد و
نشأت یافت (ابنفهد؛ ٣١٧؛ ابنعماد، ٧/٢٤٣). حدیث و فقه و قرآن را نزد جمعی از
مشایخ شام و مکه از جمله داوودبن احمد بقاعی، سراجالدین بلقینی، صلاحالدین اقفهسی
و جمالالدین لبنظهیره فرا گرفت (ابنفهد، ٣١٧-٣١٩؛ سخاوی، ٨/١٠٣). نام نزدیک به
٦٠ تن از مشایخ او در لحظ الالحاظِ ابنفهد مکی (همانجا) و مقدمۀ توضیح المشتبه
(عرقسوسی، ١/٥٦-٦٢) ذکر شده است. از مهمترین راویان ابنناصرالدین میتوان به
ابنحجر عسقلانی، علاءالدین مرداوی و ابنفهد مکی اشاره کرد (ابنفهد، ٣٢٢؛ سخاوی،
٨/١٠٣، ١٠٦، نیز نک : ممدوح، ٢٤). وی چندان در مراتب علمی ارتقا یافت که در ٨٣٧ق
به ریاست مشایخ دارالحدیث اشرفیۀ دمشق تعیین شد (ابنفهد، ٣١٩). بزرگانی چون
ابنحجر عسقلانی و برهانالدین حلبی مقام علمی او را ستودهاند (نک : سخاوی،
٨/١٠٥-١٠٦). ابن ناصرالدین به مکه، مدینه، بعلبک و حلب مسافرت نمود و در برخی از
این سفرها شاگردش ابنفهد وی را همراهی میکرد (ابنناصرالدین، ٣٨؛ سخاوی، ٨/١٠٣).
ابن ناصرالدین در تاریخ نیز دست داشته است (ابنفهد، همانجا؛ قس: ابنطولون، ٣٧).
از ویژگیهای او، طرفداری از ابنتیمیه است، چنانکه در پاسخ کسانی که ابنتیمیه را
کافر و اهل بدعت میدانستند، ردیّهای نوشت که موجب شد برخی چون علاءالدین بخاری بر
ضدّ او برخاسته، نزد سلطان شکایت برند (سخاوی، ٨/١٠٤-١٠٥؛ نیز نک : کوثری، ٣٢١، به
نقل از الریاض الیانعه). شاید به همین دلیل بود که افکار عمومی بر ضدّ او برانگیخته
شد و در یکی از روستاهای دمشق به قتل رسید و در گورستان بابالفرادیس به خاک سپرده
شد (ابنفهد، ٣٢٢).
آثار:
الف ـ چاپی: ١. الاعلام بما وقع فی مشتبه الذهبی من الاوهام، که به گفتۀ محمود سعید
ممدوح (ص ٢٠) به چاپ رسیده، و برگرفته از کتاب توضیح المشتبه است؛ ٢. بردالاکباد عن
(عند) فقدالاولاد، که در ١٣٠٤ق/١٨٨٧م و ١٣٣٢ق/١٩١٣م در قاهره و در ١٨٩٣م در لاهور
به چاپ رسیده است؛ ٣. الترجیح لحدیث صلاه التسبیح، این کتاب به کوشش محمود سعید
ممدوح در ١٩٨٥ و ١٩٨٨م در بیروت منتشر شده است؛ ٤. توضیح المشتبه، ذیل و شرحی است
بر المشتبه ذهبی که به کوشش محمدنعیم عرقسوسی در ١٩٨٦م در بیروت به چاپ رسیده است؛
٥. الردالوافر علی من زعم ان من سمّی ابنتیمیه شیخالاسلام کافر. این اثر در ١٣٢٩ق
در مصر و در ١٣٩٣ق در بیروت به کوشش محمدزهیر شاویش به چاپ رسیده است.
ب ـ خطی: ١. اتحاف السالک برواه الموطأ عن مالک (ظاهریه، حدیث، ١٢٣)؛ ٢. احادیث سته
فی معان سته من طرق رواه سته عن حفاظ سته من مشایخ الائمه السته بین مخرجیها و بین
رواتها سته (همانجا)؛ ٣. الاخبار بوفاه المختار (ظاهریه، تاریخ، ٢/٣٢-٣٣؛ آربری،
شم ٣٢٩٦(٥))؛ ٤. اسانیدالکتب السته و غیرها (ظاهریه، حدیث، همانجا)؛ ٥.
بدیعهالبیان عن موت الاعیان علیالزمان. این اثر ارجوزهای است که ابنناصرالدین
در آن شرح حال حفاظ را تا عصر خود به ترتیب زمانی به نظم درآورده است (نعیمی، ١/٤٢)
و نسخههای متعددی از آن موجود است که از آن میان میتوان به نسخهای در تونس
(منصور، ٤١٨) و نسخهای در موزۀ بریتانیا، به شمارۀ ٣٦٩ (کاتالوگ ، ١٢٧) اشاره کرد؛
٦. التبیان، شرح بدیعه البیان (جامعه، ٢ (١)/١٢٣؛ TS، شم ٦٤٥٧)؛ ٧. جامع الآثار فی
مولد النبی ... (ظاهریه، تاریخ، ٢/٦٣٩؛ آلوارت، شم ٦٥٤٧(١١))؛ ٨. السراج الوهاج فی
ازدواج المعراج (ظاهریه، همان، ٢/٣٠٢)؛ ٩. سلوه الکئیب بوفاه الحبیب (ظاهریه، حدیث،
١٢٤). در منابع، بجز آنچه ذکر شد، آثار دیگری نیز به ابنناصرالدین نسبت دادهاند
(نک : ابنفهد، ٣٢٠-٣٢٢؛ سخاوی، همانجا؛ عرقسوسی، ٦٨-٧٧؛ ممدوح، ٢٠-٢٣).
مآخذ: ابنطولون، محمد، اعلام الوری، به کوشش محمداحمد دهمان، دمشق، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛
ابنعماد حنبلی، عبدالحیبن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابنفهد مکی، محمد،
لحظ الالحاظ، ذیل تذکرهالحفاظ ذهبی، بیروت، ١٣٤٧ق؛ ابنناصرالدین، محمدبن
عبداللّه، الترجیح لحدیث صلاهالتسبیح، به کوشش محمود سعید ممدوح، بیروت،
١٤٠٩ق/١٩٨٨م؛ جامعه، خطی؛ سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوءاللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛
ظاهریه، خطی (تاریخ)، ریان؛ همان (حدیث)؛ عرقسوسی، محمدنعیم، مقدمه بر توضیح
المشتبه ابنناصرالدین، بیروت، ١٩٨٦م؛ کوثری، تعلیقات لحظ الالحاظ (نک : ابنفهد
در همین مآخذ)؛ ممدوح، محمودسعید، مقدمه بر الترجیح (نک : ابنناصرالدین در همین
مآخذ)؛ منصور، عبدالحفیظ، فهرس مخطوطات المکتبهالاحمدیه بتونس، بیروت،
١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ نعیمی، عبدالقادربن محمد، الدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق،
١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ نیز:
Ahlward; Arberry; Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo
Britannico asservantur, London, ١٨٤٦; TS.
مهدی سلماسی