اِبْنِ‌ناجی، ابوالفضل، قاسم‌بن عیسی‌بن تنوخی قیروانی (٧٦٢-٨٣٧ یا ٨٣٩ق/١٣٦١-١٤٣٤ یا ١٤٣٥م)، فقیه و قاضی. کنیۀ او را باباتنبکتی (ص ٢٢٣) و حفناوی (١/٩٢)، ابوالقاسم نیز ضبط کرده‌اند. از وصیت‌نامه‌ای که از او بر جای مانده و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ جامع قیروان وجود دارد، معلوم می‌شود که ابن‌ناجی احتمالاً تا ٨٣٩ق در قید حیات بوده است (نک‍ : زرکلی، ٥/١٧٩). وی در قیروان متولد شد و در همانجا پرورش یافت. قرآن را نزد ابومحمد عبدالسلام صفاقسی و عمویش خلیفه‌بن ناجی فرا گرفت (شبوح، و) و از محضر استادانی چون ابومحمد شبیبی و ابن‌عرفه و نیز از ابومهدی غبرینی، برزالی، قاضی یعقوب زغبی، قاضی قاسم قسنطینی، ابوالقاسم سلاوی و دیگران بهره برد (باباتنبکتی، همانجا؛ ابن‌مریم، ١٤٩؛ حفناوی، ١/٩٢-٩٣). وی از عبداللُه بن عبدالسلام باجی و ادیب نحوی ابوعلی حسین‌بن محمد طبلی و از محمدبن خلفۀ اُبی و محمد زیانی(وزیر سراج، ١(٢)/٥١٨، ٥٢٠، ١(٣)/٦٨٧، ٧٠٣) حدیث نقل کرده است. او مدتی در باجه، جربه و قیروان و نیز چندی در شهرهای اُربُض، سوسه، قابس، تبِسّه به کار قضا اشتغال یافت (باباتنبکتی، ابن‌مریم، همانجاها؛ EI٢, S).
از آثار وی زیادات علی معالم‌الایمان (زرکلی، همانجا)، تعلیقه‌ای است بر معالم‌الایمان فی معرفه اهل القیروان تألیف عبدالرحمن‌بن محمد دباغ (GAL, S, I/٣٣٧) که همراه آن کتابدر ١٣٢٠ق/١٩٠٢م در تونس به چاپ رسیده و بار دیگر در ١٩٦٨م به کوشش ابراهیم شبوح در مصر منتشر گردیده است؛ شرح علی رساله ابی‌زید القیروانی، که همراه شرح دیگری از احمدبن عیسی برنسی فاسی معروف به زروق در ١٣٣٠ق/١٩١١م و بار دیگر در ١٣٣٣ق در مصر به چاپ رسیده است؛ شرح المدوّنه، که ظاهراً تاکنون به چاپ نرسیده است (باباتنبکتی، زرکلی، همانجاها)؛ شرح صغیرالمدونه (فاسی، ١/٣٢٧، ٣/٢١٥). آثار دیگری هم به وی منسوب است، چون شرح رساله‌الشافعی فی‌الفقه علی مذهبه (حاجی خلیفه، ١/٨٧٣)، المذهّب یا المهذّب (ابن‌مریم، باباتنبکتی، همانجاها)، مشارق انوارالقلوب (زرکلی، همانجا) و شرح‌الجلاب (باباتنبکتی، ١/٩٢).

مآخذ: ابن‌مریم، محمدبن محمد، البستان، الجزایر، ١٣٢٦ق؛ باباتنبکتی، احمد، ذیل‌الابتهاج، همراه الدیباج المذهب ابن‌فرحون، قاهره، ١٣٥١ق؛ حاجی خلیفه، کشف؛ حفتاوی، محمد، تعریف الخلف، قاهره، ١٣٥٥ق، زرکلی، اعلام؛ شبوح، مقدمه بر معالم الایمان فی معرفه اهل القیروان دباغ، قاهره، ١٩٦٨م؛ فاسی، محمدعابد، فهرس مخطوطات خزانه القرویین، دارالبیضاء، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ وزیر سراج، محمد، الحلل السندسیه، تونس، ١٩٧٠م؛ نیز:

EI٢, S; GAL, S.
قهار مقیمی