اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٤٠٤ - اجماع

اگر از اين‌گونه مخالفت‌هاى پراكنده و انگشت‌شمار بگذريم، آنچه از بررسى اقوال گوناگون اصوليان و اخباريان به دست مى‌آيد، اين است كه در هريك از اين دوگروه، برخى موافق اجماع‌اند و برخى مخالف آن. اختلافات مبنايىِ اين دوگروه در اين باره، چشمگير نيست و تقريباً همه آنان، دست كم براى ترجيح يكى از دو روايت متعارض‌[١] و نيز در ضروريات،[٢] كارايى اجماع را پذيرفته‌اند. با اين حال، چند نكته در عبارات برخى از اخباريان به چشم مى‌خورَد كه از جهت روش‌شناسى، شايان توجّه است:

١. اوّلًا به باور بسيارى از اخباريان، چنين اجماعى پديد نمى‌آيد؛ يعنى نمى‌توان به چنين اتفاقى پى‌برد، چنان كه برخى از آنان، وقوع اين اجماع را محال مى‌دانند.[٣]

ثانياً اگر هم بدانيم كه اتّفاقى تحقّق يافته، كاشف قطعى نيست و تنها ظن‌آور است.[٤] پس به هرحال، حجّيت ندارد.[٥] البته برخى از آنان (مانند شيخ‌حسين كركى)، تحقّق و در صورت تحقّق، حجّيت آن را پذيرفته‌اند؛ ولى معتقدند كه وجود آن، نادر و كم است.[٦]

[١]. در اين باره، به روايات نيز استناد شده است. از آن جمله: عوالى اللئالى، ج ٤، ص ١٣٣، ح ٢٢٩؛ الإختصاص( سلسلة مؤلَّفات الشيخ المفيد، ج ١٢)، ص ٥٨؛ نهج‌البلاغة، خطبه ١٢٧. همچنين است رواياتى كه بدين مضمون، از پيامبر خدا( ص) نقل شده است:« لا تزال طائفة من امّتى على الحق؛ طائفه‌اى از امّت من، همواره بر حق‌اند»( سنن ابن‌ماجه، ج ١، ص ٣٠، باب اتّباع سنّة الرسول، ح ١٠؛ سنن أبى‌داود، ج ٤، ص ٢٩١، باب الفتن و الملاحم، ح ٤٢٥٢؛ عوالى اللئالى، ج ٤، ص ٦٢، ح ١٣؛ بحارالأنوار، ج ٢٨، ص ٣١). اطلاق اين روايات اقتضا مى‌كند كه اگر اجماعى در مذهب رخ داد، آن اجماع، حجّت باشد( الفوائد الحائرية، ص ٣٠٢). برخى هم ادّعا كرده‌اند كه اين روايات، تواتر معنوى دارند( الرسائل الاحمدية، ج ١، ص ١٦٨ و ١٧٤). نيز ر. ك: مصابيح الظلام، ج ١، ص ٤٥).

[٢]. مانند اتفاق فرقه اماميه بر مسح پاها در وضو( راه صواب، ص ١٢- ١٤؛ هداية الأبرار، ص ٢٦٢). همچنين بسيارى از مستحبّات، به صورت امر روايت شده كه ظهور در وجوب دارد؛ ولى به بركت اجماع، حمل بر استحباب مى‌شوند( مصابيح الظلام، ج ١، ص ٤٧).

[٣]. الحدائق الناضرة، ج ١، ص ٣٥ و ج ٩، ص ٣٧٣؛ هداية الأبرار، ص ٢٦٣؛ الفوائد الطوسية، ص ٣٦٥.

[٤]. مدارك الأحكام، ج ١، ص ٤٣؛ معالم الدين، ص ١٧٥.

[٥]. بحارالأنوار، ج ٨٦، ص ٢٢٢. نيز ر. ك: الفصول المهمّة، ج ١، ص ٥٥٣؛ الفوائد الطوسية، ص ٤٣٣؛ الدرر النجفية، ج ٢، ص ٣٨٠؛ راه صواب، ص ١٣.

[٦]. هداية الأبرار، ص ٢٥٩.